Theo tham luận gửi Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát năm 2026 ngày 30/7, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng nghiên cứu cơ bản giữ vai trò nền tảng trong quá trình xây dựng năng lực tự chủ khoa học và công nghệ của quốc gia. Những thành tựu trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ lượng tử hay công nghệ vũ trụ đều được hình thành từ quá trình tích lũy tri thức cơ bản kéo dài nhiều năm.

Viện nhận định, nếu thiếu một nền tảng nghiên cứu cơ bản đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nguồn và các công nghệ chiến lược, đồng thời tiếp tục phụ thuộc vào việc tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài.

Theo đánh giá của cơ quan này, thành quả nghiên cứu cơ bản được vun đắp qua nhiều thập kỷ là tài sản chiến lược của quốc gia. Tuy nhiên, để chuyển hóa nguồn tri thức đó thành công nghệ, sản phẩm và động lực tăng trưởng mới, cần sớm tháo gỡ những rào cản về thể chế cũng như cơ chế đầu tư.

Nghiên cứu cơ bản là nền tảng để làm chủ khoa học, công nghệ và các công nghệ chiến lược. Ảnh minh họa: ITN

Một trong những kiến nghị trọng tâm được Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đưa ra là Quốc hội cần tăng cường giám sát việc xây dựng cơ chế đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản. Thực tế hiện nay, nhiều nhiệm vụ khoa học vẫn được thiết kế theo chu kỳ ngắn và chịu áp lực phải nhanh chóng tạo ra kết quả, trong khi đặc thù của nghiên cứu cơ bản là cần thời gian để tích lũy tri thức, kiểm chứng giả thuyết và tạo ra các đột phá khoa học.

Vì vậy, Viện đề xuất xây dựng cơ chế đầu tư ổn định, lâu dài, tránh để khoa học nền tảng bị hành chính hóa, ngắn hạn hóa hoặc thương mại hóa một cách cơ học. Điều này sẽ tạo điều kiện để các nhóm nghiên cứu theo đuổi những hướng nghiên cứu chiến lược có ý nghĩa lâu dài đối với năng lực khoa học và công nghệ quốc gia.

Bên cạnh đó, Viện kiến nghị Quốc hội giám sát việc chuyển từ mô hình tài trợ các đề tài riêng lẻ sang triển khai các chương trình nghiên cứu chiến lược theo sứ mệnh quốc gia. Theo Viện, Nhà nước cần tập trung nguồn lực cho các nhiệm vụ lớn, được đầu tư dài hạn với mục tiêu cụ thể về năng lực công nghệ cần hình thành, thay vì phân tán kinh phí cho nhiều đề tài quy mô nhỏ.

Viện cũng chỉ ra thực trạng nhiều nhiệm vụ khoa học hiện nay còn manh mún, thời gian thực hiện ngắn và thiếu sự liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp với cơ quan quản lý. Nếu cách thức đầu tư không được đổi mới, Việt Nam sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình chuyển từ vị thế tiếp nhận công nghệ sang làm chủ các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học và vật liệu tiên tiến.

Một nội dung khác được Viện đặc biệt nhấn mạnh là hoàn thiện cơ chế chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Theo đánh giá, việc xác lập quyền sở hữu đối với kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước, định giá tài sản trí tuệ, góp vốn bằng tài sản trí tuệ cũng như cơ chế phân chia lợi ích cho nhà khoa học vẫn còn nhiều bất cập. Những vướng mắc này đang hạn chế khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn và làm giảm vai trò của khoa học, công nghệ đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Ngoài ra, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đề nghị Quốc hội giám sát việc ban hành và triển khai các cơ chế đặc thù nhằm thu hút, trọng dụng nhân tài khoa học, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Đồng thời, cần xây dựng môi trường nghiên cứu bảo đảm tự do học thuật, liêm chính khoa học, cạnh tranh lành mạnh và hệ thống đánh giá theo chuẩn mực quốc tế.

Theo Viện, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển hóa nền tảng nghiên cứu cơ bản được tích lũy trong nhiều thập kỷ thành công nghệ, sản phẩm và năng lực cạnh tranh quốc gia. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đồng thời đổi mới thể chế, trao quyền tự chủ thực chất cho các tổ chức nghiên cứu và tập trung nguồn lực cho những chương trình khoa học có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển lâu dài của đất nước.