Nghệ nhân H’Phiết Uông gần 60 năm làm gốm thủ công Yang Tao.

Nuôi đất cho gốm

Xoay trên tay chú voi nhỏ màu đen bóng vừa nung, đôi mắt của a mí H’Phiết Uông ở cái tuổi ngoài 75 cứ nheo lại. Bà thì thầm với đất, như thì thầm với lòng mình, với cha ông vậy. Buôn Dơng Bắk của xã Yang Tao cũ (huyện Lăk, nay là xã Liên Sơn Lăk, Đăk Lăk) nằm bên hồ Lăk dưới chân ngọn Chư Yang Sin sừng sững bên con sông mẹ Krông Ana kiêu hãnh chảy ngàn đời. Người dân từ lâu đã biết trồng lúa nước, biết chèo thuyền đánh bắt cá, biết trồng năn, lác để dệt chiếu, và biết chọn đất để làm gốm. Huy hoàng của một thủa, lắng đọng trong thời gian cả một kho báu văn hóa người M’nông Rlăm bên dòng sông mẹ này.

Nắng êm đềm dưới tán Kơnia mát dịu niềm hoang hoải, có người hỏi amí H’Phiết Uông đã bao nhiêu năm nuôi đất để làm gốm rồi, người phụ nữ M’nông Rlăm tóc đã bạc trắng không nhớ nữa, bà bảo biết nuôi đất từ năm 18 tuổi. Giờ vẫn làm hàng ngày. Làm theo ý mình và theo yêu cầu của khách hàng. Hôm nào nhặt được đất về nuôi thì làm thôi.

Bỏm bẻm cười như thế, H’Phiết Uông cho biết muốn làm gốm, người M’nông Rlăm phải biết nuôi đất, và trích đất. Đất sét được lấy từ bờ sông có màu sắc nâu vàng, không giống với đất sét ở vùng khác. Mang đất về phải ủ và nuôi đất bằng cách che đậy và tưới nước hằng ngày cho đất khỏi khô. Chỉ đến khi làm gốm mới lấy ra làm để giữ được vẹn nguyên chất đất.

Nghệ nhân ở Yang Tao làm gốm thủ công với những bí quyết riêng để tạo ra sản phẩm độc đáo.

Việc trích đất là lấy ra lượng đất sét đủ dùng cho một sản phẩm, và điều này được xem như một nghi thức tâm linh. Và cứ thế, sản phẩm có thể to hoặc nhỏ hơn tùy vào khối đất đã “trích” ra mà không thêm hoặc bớt đi nữa. Đất này, như quà tặng của Yàng chỉ riêng cho M’nông mà thôi. Trên cao nguyên đất đỏ có lẽ chỉ ở Yang Tao này mới có nguồn đất sét như thế để làm gốm. H’Phiết Uông bộc bạch.

Gốm của người M’nông không dùng bàn xoay mà được nặn bằng tay và di chuyển xung quanh để tạo dáng như cách người Chăm làm gốm. Những bàn chân của các amí lấy đất về buôn, những bàn chân mở ra vòng tròn khép kín vô tận quanh chiếc bàn xoay thủ công. Những đôi tay nhuộm nâu vàng tỉ mẩn với nước và đất để tạo tác.

Mỗi sản phẩm thô làm xong được dùng đá đánh bóng, dùng một que tre khắc họa tiết hoa văn mới đem phơi khô rồi nung trong lửa khoảng 30 phút. Cách tạo màu cho sản phẩm cũng chỉ có vỏ trấu và mùn cưa. Bàn tay đã sạn chai vết dấu của thời gian, H’Phiết Uông cặm cụi bước những bước xoay tròn vẫn vũ bên bàn gốm. “Lâu rồi, lâu lắm rồi không nhớ được hết.

Nhưng ngày xưa cả Yang Tao này 11 buôn đều làm gốm. Gốm của người người M’nông Rlăm xứ này làm xong đổi lấy lúa khoai, đổi lấy trâu bò, đổi cả nông cụ nữa. Giờ khắp vùng chỉ còn Dơng Bắc này làm gốm, mà cũng chỉ còn 5-6 người thôi!”, H’Phiết Uông nói trong nỗi niềm da diết.

Sống lại một màu đất

Người M’nông làm gốm rồi nung gốm lộ thiên chứ không có lò nung như nhiều nơi khác. Sản phẩm thô được đặt trên nền đất trống, bên dưới có lót củi khô rồi chất rơm xung quanh để nung đốt. Những khoảnh sân nhỏ luôn sực mùi rơm khói và đất chín trong cuộc chơi của lửa. Lửa bùng lên lúc mạnh lúc yếu, khói trùm lên lúc đậm lúc nhạt. Đất chìm trong lửa, lửa nhiệt nồng với đất để cuối cùng các sản phẩm được hình thành. Lửa hòa vào trong đất thành những sản phẩm hữu dụng để khi bàn tay người chạm vào chỉ còn mênh mang hơi thở của đất và lửa.

Đất được giã thay vì nhào đất như cách làm gốm những nơi khác.

Gốm sau khi nung chín được vùi ngay vào đống vỏ trấu đang đốt. Khói trấu bám vào gốm làm màu gốm thêm đen bóng. Đây chính là màu đặc trưng của gốm M’nông và là sự khác biệt so với các dòng gốm khác. Có sản phẩm tuyền một màu đen bóng, có khi dọc ngang những vệt khói đen mờ trên đất chịu lửa vàng cháy.

Những chiếc bình, ché, chén bát... được sinh ra từ đất và lửa, được các amí nâng niu với sắc màu không đoán định nổi, khi thì màu đen bóng, khi lại nâu vàng ám vệt lửa rất bóng, đẹp và bền. Rất nhiều người lầm tưởng rằng gốm của người M’nông R’lăm có tráng men nhưng thực chất đó là do chất liệu và kỹ thuật làm của nghệ nhân tạo nên. Đã qua bao đời người, bao mùa ăn lúa mới nhưng cách làm gốm vẫn thế, người đời trước truyền lại cho đời sau, đời sau nữa.

Gốm Yang Tao được làm thủ công tất cả các công đoạn.

Ai có ngờ Yang Tao này lại là cái nôi của gốm cổ, có lẽ là làng gốm cổ duy nhất khắp vùng cao nguyên. Đồ gốm được làm nhiều nhất là chén, bát, ấm, ché chum, nồi chảo hay các con vật như trâu bò, hổ, voi để trang trí rồi mang đến các buôn khác để trao đổi lương thực, vật nuôi. Khắp các vùng Yang Tao, Yang Reh cho đến tận Đắk Nuê, Đắk Phơi, Krông Nô, người Ê Đê, người Gia Rai và cả M’nông... đều dùng gốm này. Nhưng cũng như nhiều sản phẩm thủ công khác, những biến thiên nghiệt ngã của thời cuộc khiến gốm đen xứ này dần xa vắng.

Gốm không đủ sức nuôi mình như thủa xưa nữa, nhưng những nghệ nhân gốm M’nông R’lăm ở xứ này như H’Phiết Uông, H’Lưm Uông hay H’Huyên Bhôk vẫn âm thầm với đất để giữ lửa để mong hồi sinh cho làng gốm. Hồn gốm như hồn của buôn làng, dẫu chấp chới tồn vong nhưng ít ỏi những nghệ nhân ấy vẫn âm thầm giữ cho gốm đen Yang Tao âm ỉ sống tới bây giờ để chờ đợi một cuộc hồi sinh.

Rồi cơn lốc du lịch ùa về trên khắp cao nguyên, những người đàn bà M’nông R’lăm nuôi đất làm gốm được sống lại hy vọng. Chính quyền các cấp xây dựng các đề án bảo tồn và phát triển gốm Yang Tao, đặt làm các sản phẩm gốm, gốm thủ công của buôn Yơng Bắk trở thành sản phẩm OCOP 3 sao, được hỗ trợ kinh phí tổ chức nghệ nhân truyền dạy nghề gốm cho người trẻ, giới thiệu một số sản phẩm gốm của đồng bào làm ra cho các đơn vị du lịch… Những lớp học để truyền nghề làm gốm được tổ chức, có thời điểm lên đến vài chục người.

Các cuộc trưng bày, giới thiệu sản phẩm được tổ chức ở nhiều nơi. Những tour du lịch đã về đến Yang Tao để nghệ nhân trình diễn làm gốm cổ. Du khách đến thăm làng gốm không chỉ được chiêm ngưỡng quy trình làm gốm truyền thống mà còn có cơ hội tham gia các lớp học làm gốm, tự tay tạo ra những sản phẩm độc đáo làm kỷ niệm cho chuyến hành trình của mình. Những cơ hội hồi sinh cho gốm cổ đang lần lượt mở ra. Những nghệ nhân tranh thủ lúc nông nhàn làm vài món đồ. Hàng làm ra đã bán được cho khách tham quan, các đoàn nghiên cứu.

Nhiều nghệ nhân cao tuổi vẫn đang cố gắng giữ gìn nghề truyền thống.

Một đời nuôi đất làm gốm, giữ cho buôn làng một kỹ nghệ trăm năm, bà lão M’nông R’lăm đã có thể mãn nguyện vì gốm cổ không mất đi mà từ đất đã nở hoa. Cùng với H’Phiết Uông, những người phụ nữ khác bây giờ ngày ngày đi nhặt rồi nuôi đất làm gốm. Những lớp học làm gốm bên hiên nhà sàn với những đôi tay lấm lem đất sét và những tiếng cười rộn rã khi xong một bình gốm thủ công vẫn đều đặn mỗi ngày. Không có máy móc, không bàn xoay, không khuôn đúc, không lò nung (nung lộ thiên), nhưng gốm Yang Tao đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cuối năm 2024.

Ông Nguyễn Anh Tú, Chủ tịch UBND xã Liên Sơn Lăk cho biết, thời gian qua các Sở, Ban, ngành, Hiệp hội và chính quyền các cấp đã triển khai nhiều hướng phát triển sản phẩm du lịch gắn với nghề làm gốm truyền thống buôn Yơng Bắk. Từ những giải pháp cụ thể này tin tưởng rằng trong thời gian tới nghề gốm Yơng bắk sẽ tiếp tục được bảo tồn và phát huy gắn với phát triển du lịch, từ đó tạo sinh kế nâng cao thu nhập của người dân tại địa phương.