Từ thứ bỏ đi đến nguyên liệu mới

Vòng bán kết thứ ba và cũng là vòng bán kết cuối cùng của Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12, năm 2026 diễn ra trong hai ngày 19 và 20/9 tại Hội trường Văn khoa - Cơ sở 1, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM.

39 ý tưởng, dự án đến từ 8 tỉnh, thành phố gồm An Giang, Cà Mau, Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, TP Cần Thơ, TP.HCM và Vĩnh Long cùng bước vào vòng thi này. TP.HCM có số lượng dự án nhiều nhất với 11 dự án; Vĩnh Long và Đồng Tháp mỗi địa phương có 5 dự án; An Giang, Tây Ninh và Cần Thơ mỗi địa phương có 4 dự án.

Trước đó, hai vòng bán kết khu vực phía Bắc và Miền Trung - Tây Nguyên được tổ chức tại Hà Nội và Đắk Lắk, qua đó lựa chọn 19 ý tưởng, dự án của hai bảng A và B vào vòng Chung kết. Cuộc thi do Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp (BSA) phối hợp cùng các đơn vị đồng hành tổ chức.

Điểm đáng chú ý tại vòng bán kết TP.HCM không chỉ nằm ở số lượng ý tưởng, mà ở cách nhiều nhóm khởi nghiệp nhìn lại những thứ vốn được xem là phụ phẩm hoặc chất thải.

Với Nấm Rơm Luân Nhàn, rơm rạ sau thu hoạch không kết thúc ở cánh đồng. Dự án xây dựng mô hình trồng nấm rơm theo hướng tuần hoàn, sau đó tận dụng bã rơm để nuôi trùn quế, tạo phân hữu cơ và sinh khối phục vụ rau màu. Phần tàn dư thực vật tiếp tục được ủ và trả lại đất.

Như vậy, giá trị của rơm rạ không chỉ nằm ở một sản phẩm đầu ra. Cùng một nguồn nguyên liệu được đưa qua nhiều công đoạn, tạo ra nhiều dòng sản phẩm và quay trở lại phục vụ sản xuất.

Cách tiếp cận tương tự xuất hiện ở dự án Áo giáp hạt giống, sử dụng rơm rạ và bã cà phê kết hợp với nấm Trichoderma và keo hữu cơ lên men để tạo lớp bao quanh hạt giống. Sản phẩm hướng đến việc bảo vệ hạt trong quá trình bảo quản, hỗ trợ cây sau khi gieo và mở ra khả năng ứng dụng trong trồng rừng, phục hồi rừng và nông nghiệp.

Ở một hướng khác, Senlution phát triển vật liệu cách nhiệt sinh học từ thân sen; S2M Mango Vegan Leather nghiên cứu vật liệu da sinh học từ vỏ xoài; trong khi một dự án khác khai thác trấu để phát triển vật liệu và sản phẩm gia dụng.

Vật liệu da mới được làm từ vỏ xoài.

Từ phụ phẩm nông nghiệp, câu chuyện được mở rộng sang bài toán chất thải. CirBE định hướng xây dựng hạ tầng xử lý chất thải sinh học theo mô hình tuần hoàn, với mục tiêu xử lý rác không đốt, không chôn lấp và tạo ra nhiều dòng sản phẩm như mùn hữu cơ, nhiên liệu rắn thu hồi, hạt nhựa tái chế và chế phẩm vi sinh.

Điểm chung của các dự án này là thay đổi cách nhìn về “rác” và “phụ phẩm”. Nếu trước đây đây là phần giá trị thấp hoặc phải tìm cách xử lý sau sản xuất, thì trong mô hình mới, chúng được xem như nguồn nguyên liệu đầu vào.

Đây cũng là một thay đổi đáng chú ý trong tư duy khởi nghiệp xanh: thay vì chỉ tìm cách bán thêm một sản phẩm từ nông sản, doanh nghiệp tìm cách khai thác sâu hơn giá trị của toàn bộ chuỗi nguyên liệu.

Khi đặc sản địa phương được đưa vào chuỗi giá trị dài hơn

Không phải dự án nào cũng bắt đầu từ công nghệ cao. Nhiều ý tưởng xuất phát từ những nguyên liệu rất quen thuộc ở địa phương nhưng được tổ chức lại bằng chế biến sâu, công nghệ bảo quản hoặc xây dựng sản phẩm mới.

Tại Đồng Tháp, dự án Nông nghiệp tái sinh - Nâng tầm giá trị hạt gạo Việt bắt đầu từ những vấn đề của vùng sản xuất lúa như rơm rạ sau thu hoạch, phân bò và sức ép lên đất canh tác.

Dự án thiết kế chuỗi sử dụng rơm rạ và phân bò để tạo phân hữu cơ vi sinh, đưa trở lại đồng ruộng phục vụ sản xuất lúa. Hạt gạo sau đó tiếp tục được chế biến thành cơm ăn liền. Công nghệ tiệt trùng Retort được tính đến nhằm kéo dài thời gian bảo quản sản phẩm ở nhiệt độ thường.

Cách làm này cho thấy giá trị không chỉ được tạo ra ở khâu cuối cùng là bán gạo. Các dòng nguyên liệu và phụ phẩm được kết nối thành một chuỗi, trong đó đầu ra của công đoạn này có thể trở thành đầu vào của công đoạn khác.

39 ý tưởng dự án và bài toán đưa tài nguyên bản địa vào chuỗi giá trị xanh.

Tại An Giang, Thốt Nốt Tươi Đóng Lon lựa chọn một đặc sản gắn với đời sống của đồng bào Khmer để phát triển thành sản phẩm chế biến sâu. Thay vì chủ yếu tiêu thụ theo cách truyền thống, thốt nốt được đưa vào quy trình chế biến và đóng lon, hướng tới hệ thống F&B và các kênh phân phối hiện đại.

Trong khi đó, Cốt Lẩu Mắm VK lấy mắm cá linh An Giang và mắm cá phi Cà Mau làm nguyên liệu để tạo dạng cốt mắm cô đặc, rút ngắn thời gian chế biến các món ăn đặc trưng Nam Bộ.

Ở Vĩnh Long, Chả Tôm Ngọc Tiền đặt mục tiêu nâng giá trị tôm sông thông qua chế biến sâu. Không dừng ở phần thịt tôm để làm chả, đầu và vỏ tôm tiếp tục được đưa vào chuỗi xử lý để tạo nước mắm tôm và phân bón hữu cơ.

Những mô hình này cùng đặt ra một bài toán quan trọng đối với nông sản địa phương: làm thế nào để một nguyên liệu không chỉ bán được một lần, mà có thể tạo ra nhiều giá trị trong cùng một chuỗi?

Công nghệ không còn đứng ngoài những bài toán nông nghiệp

Cùng với tư duy tuần hoàn, công nghệ cũng xuất hiện ngày càng rõ trong những bài toán rất đời thường của nông nghiệp và sản xuất.

Ở EaAgri, AI được sử dụng để nhận diện dấu hiệu bệnh trên cây sầu riêng từ hình ảnh, kết hợp dữ liệu về vườn và nhật ký nông vụ để đưa ra khuyến nghị. Dự án đã có ứng dụng trên Google Play, ghi nhận những giao dịch thanh toán đầu tiên và triển khai thử nghiệm với đại lý vật tư nông nghiệp, hợp tác xã.

Trong khi đó, Sen Bảo phát triển phụ phẩm sen thành màng bọc thực phẩm sinh học, kết hợp vật liệu bảo quản với cơ chế chỉ thị màu nhằm cảnh báo sự thay đổi của thực phẩm.

Polyterra nghiên cứu bột tách kính sinh học từ gáo dừa và bột gỗ, hướng đến khả năng thay thế một loại vật liệu có nguồn gốc hóa dầu trong ngành kính.

Những dự án này cho thấy “xanh” đang được đặt cạnh một yêu cầu khác: khả năng thương mại hóa.

Những sản phẩm thời trang từ da được làm từ vỏ xoài.

Một sản phẩm sử dụng nguyên liệu tái chế hoặc phụ phẩm nông nghiệp chưa đồng nghĩa với một mô hình kinh doanh bền vững. Để đi được xa hơn cuộc thi, sản phẩm còn phải giải được những bài toán về chất lượng, giá thành, nguồn nguyên liệu ổn định, tiêu chuẩn, quy mô sản xuất, thị trường và khả năng khách hàng chấp nhận chi trả.

Đây cũng là điểm phân biệt giữa một ý tưởng tận dụng phế phẩm và một mô hình kinh doanh tuần hoàn. Ở mô hình thứ hai, phụ phẩm phải trở thành một phần có giá trị trong chuỗi kinh tế, chứ không chỉ là câu chuyện truyền thông về môi trường.

Theo bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc Trung tâm BSA, phụ trách chương trình Khởi nghiệp Xanh, qua các vòng bán kết, Hội đồng Ban giám khảo đánh giá cao nhiều dự án ở miền núi, miền biển khi biết tận dụng tài nguyên bản địa, phụ phẩm nông nghiệp, ngư nghiệp để tạo ra sản phẩm có tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa.

Một số dự án đồng thời quan tâm đến bảo vệ môi trường và tạo cơ hội cho các nhóm yếu thế như trẻ em, người khuyết tật, phụ nữ nông thôn.

Theo bà Vũ Kim Anh, những tín hiệu này cho thấy tư duy của người khởi nghiệp đang thay đổi: từ việc tìm một sản phẩm để bán sang tìm một vấn đề của cộng đồng để giải quyết bằng một mô hình kinh doanh có khả năng tồn tại.

Nhìn từ 39 ý tưởng, dự án tại vòng bán kết cuối, “nguyên liệu mới” có thể không nằm ở những thứ hiếm, mà ở chính những gì đang hiện diện quanh các vùng sản xuất: rơm rạ trên đồng ruộng, thân sen sau thu hoạch, vỏ xoài, bã cà phê, trấu, gáo dừa hay dòng chất thải đô thị.

Thách thức tiếp theo vì thế không chỉ là tìm ra thêm một công dụng cho phụ phẩm, mà là xây dựng được chuỗi giá trị đủ dài, đủ ổn định và đủ sức cạnh tranh để biến những nguồn nguyên liệu tưởng như bỏ đi thành một phần của nền kinh tế xanh.