Từ một cô giáo có 7 năm đứng trên bục giảng đến nhà sáng lập Pơ Lang, đâu là thời điểm khiến chị nhận ra mình không muốn tiếp tục một cuộc sống ổn định mà muốn thử sức với một con đường khác?

Thật lòng, tôi bắt đầu Pơ Lang không phải vì một ý tưởng lớn lao, cũng không phải vì muốn thử sức với một con đường khác. Tôi bắt đầu chỉ với một mong muốn rất đơn giản: giúp bố mẹ và người thân tiêu thụ được quả bơ tươi.

Năm 2016, giá bơ Booth ở Đắk Lắk rất cao, có thời điểm lên tới 120.000 đồng một ký. Người người, nhà nhà trồng bơ, bố mẹ tôi cũng vậy. Mỗi lần lên rẫy phụ bố mẹ, tôi đứng nhìn vườn bơ của nhà mình và của bà con xung quanh mà lo: ba năm nữa, khi cây bắt đầu cho thu hoạch đại trà, câu chuyện muôn thuở của nông sản sẽ lặp lại với quả bơ, được mùa thì mất giá. Lúc ấy quả bơ chỉ được bán tươi, trong nước chưa ai chế biến sâu như với nhiều nông sản khác. Tôi tự hỏi: mình là giáo viên Sinh học, có kiến thức mà, sao không thử nghiên cứu chế biến quả bơ cho quê mình? Đó là lý do tôi bắt đầu.

Năm 2019, mọi chuyện diễn ra đúng như tôi lo. Bơ thu đại trà trên cả 5 tỉnh Tây Nguyên, giá rớt thê thảm, có lúc không bán được. Ngày nào tôi cũng nghe bố mẹ và cô chú xung quanh than thở, xót xa cho vườn bơ. Khi đó tôi đã hoàn thiện được một số sản phẩm từ quả bơ và thị trường phản hồi tốt, nhưng tôi vẫn làm hai việc một lúc, dạy học là chính nên thời gian cho quả bơ rất ít. Tôi nghĩ: nếu mình nghỉ dạy, sẽ có nhiều người dạy thay mình; nhưng nếu mình không làm bơ nữa, sẽ không ai làm thay mình. Vậy là tôi chọn quả bơ và xin nghỉ việc để dồn toàn lực cho nó.

Phạm Thị Thu Hằng - nhà sáng lập thương hiệu mỹ phẩm Pơ Lang.

Chị từng thất bại với lần khởi nghiệp đầu tiên và sau đó có một thời gian rất sợ hai chữ “khởi nghiệp”. Điều gì đã khiến chị vượt qua nỗi sợ ấy để bắt đầu lại ở tuổi 30? Chị có thể kể lại hành trình ấy

Sau lần vấp năm 2011, tôi sợ thất bại, sợ vất vả, sợ thua lỗ, đến mức ai nhắc đến hai chữ "khởi nghiệp" là tôi thấy sợ vô cùng. Nỗi sợ ấy đeo bám tôi suốt 5 năm.

Cho đến khi chạm ngưỡng 30, tôi đọc được những bài viết hóm hỉnh mà sâu sắc của Tony Buổi Sáng và bừng tỉnh. Tôi nhận ra sự ổn định mình đang giữ thực chất là sự trốn tránh.

Nhưng điều thật sự giúp tôi vượt qua không phải là hết sợ, mà là hiểu được vì sao mình đã thất bại. Lần đầu, ba người trẻ chúng tôi phân chia công việc không hợp lý, ngồi văn phòng là chính chứ ít khi đi thị trường, bán được ít hàng thì khách lại nợ tiền không trả. Nhìn lại, đó là thất bại của sự non nớt, không phải của ý tưởng. Nếu học đủ và làm khác đi, kết quả có thể khác.

Lần thứ hai, tôi làm ngược lại hoàn toàn. Tôi không chạy theo thứ đang "nóng" trên thị trường mà chọn thứ mình hiểu nhất: quả bơ quê nhà và kiến thức sinh học của mình. Và tôi đi rất chậm. Năm 2016, tôi đọc tài liệu khoa học, gọi điện, tìm gặp các tiến sĩ ở viện nghiên cứu để hỏi về chế biến bơ sau thu hoạch. Năm 2017, tôi gom bơ gửi đi khắp nơi thử nghiệm. Năm 2018, tôi "khăn gói quả mướp" xuống Sài Gòn học về sản phẩm, sản xuất và kinh doanh. Trong tuần tôi vẫn đi dạy, chỉ tranh thủ được cuối tuần: tối thứ Sáu lên xe đi Sài Gòn, tối Chủ nhật lại lên xe về Đắk Lắk, ròng rã gần một năm như thế. Đến năm 2019, khi quả bơ rớt giá thê thảm mà không ai giải cứu được, tôi mới nghỉ dạy hẳn để về với quả bơ.

Điều gì ở trái bơ Đắk Lắk khiến chị dành nhiều năm theo đuổi, trong khi khi ấy bơ chưa được nhìn nhận là một nguyên liệu có nhiều tiềm năng cho ngành mỹ phẩm?

Trước hết là tình cảm. Quả bơ là một phần của quê hương tôi; cả thế hệ 8x, 9x chúng tôi đều lớn lên cùng loại quả này. Nhưng tình cảm không đủ để đi nhiều năm. Phải có lý do khoa học và lý do thị trường.

Về khoa học, là giáo viên Sinh học, tôi đã đọc rất nhiều tài liệu về quả bơ, cả trong nước lẫn quốc tế, và biết bơ giàu vitamin và chất béo không bão hòa. Dầu bơ có khả năng dưỡng ẩm, phục hồi và chống oxy hóa. Đó là một nguyên liệu mỹ phẩm rất tốt mà thế giới đã dùng từ lâu, còn ở Việt Nam chưa ai khai thác nghiêm túc.

Về thị trường, bơ Đắk Lắk cứ lặp đi lặp lại bài toán "được mùa mất giá". Bơ tươi chỉ bán được vài tháng mỗi năm và phụ thuộc thương lái. Nếu chế biến sâu được, quả bơ sẽ vượt khỏi mùa vụ và tạo giá trị cho cả người trồng. Tôi tin một thương hiệu bền vững phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu. Nên khi theo đuổi quả bơ, tôi không chỉ theo đuổi một nguyên liệu, mà theo đuổi một cách để nông sản quê mình không còn bị bán rẻ.

Nhiều sản phẩm làm đẹp từ bơ được đưa đến tay người tiêu dùng.

Chị có gặp khó khăn gì trong quá trình nghiên cứu sản phẩm từ nguyên liệu thô đến sản phẩm mỹ phẩm. Nhìn lại những ngày ấy, điều gì khiến chị vẫn kiên trì dù chưa biết kết quả sẽ đi đến đâu?

Khó khăn đầu tiên là tôi thất bại gần hết. Năm 2017, tôi làm bơ sấy dẻo, bơ sấy giòn, kem bơ, tất cả đều hỏng, kem bơ thì đắng ngắt. Chỉ còn bột bơ và dầu bơ là khả quan. Có những đêm 22 giờ, tôi đứng một mình giữa ngã ba quốc lộ chờ xe để gửi mấy tạ bơ đi thử nghiệm, vừa đói, vừa mệt, vừa sợ, vừa xót con ở nhà.

Khó khăn thứ hai là kiến thức. Tôi có nền sinh học nhưng không biết gì về công thức mỹ phẩm, sản xuất, hồ sơ công bố, và quan trọng nhất là không hề có kiến thức kinh doanh. Nên tôi phải xuống Sài Gòn học lại từ đầu gần một năm. Nhờ có nền chuyên môn chính quy, khi đã học đúng chỗ thì sản phẩm hoàn thiện khá nhanh: đầu năm 2019, tôi làm được son dưỡng, sữa rửa mặt, xà bông và tẩy da chết từ dầu bơ.

Khó khăn thứ ba là sức khỏe. Có lần đi giao hàng, tôi vấp té cầu thang, bầm nửa mặt hơn một tháng mới lành. Nhiều đêm mất ngủ đến 3 giờ sáng, sụt 3 ký.

Còn điều giữ tôi lại thì rất đơn giản. Nhiều lúc tôi muốn buông xuôi, về lại nghề giáo cho nhàn. Nhưng cứ vào rẫy, nhìn bà con rơi mồ hôi rồi cười tươi bên cây bơ trĩu quả, tôi lại có sức. Tôi nghĩ nếu mình dừng, quả bơ vẫn tiếp tục bị bán rẻ. Và tôi đã hứa với chính mình sau lần thất bại đầu tiên: lần này không "bỏ của chạy lấy người" nữa.

Quyết định bỏ nghề giáo để khởi nghiệp gia đình có ủng hộ chị. Là một người phụ nữ vừa làm mẹ, làm vợ vừa theo đuổi sự nghiệp, chị đã phải đánh đổi và vượt qua những điều gì để bảo vệ lựa chọn của mình?

Ban đầu thì không. Mẹ tôi từng nói một câu mà đến giờ tôi vẫn nhớ nguyên giọng: "Mi kiếm cái chi ổn định mà làm con ạ, mò mẫm suốt ngày, vất vả quá!" Với thế hệ của mẹ, con gái làm cô giáo là điều đáng tự hào nhất, còn bỏ nghề đi làm bơ là điều khó hiểu.

Cái giá lớn nhất tôi trả là thời gian với con. Suốt năm đi học ở Sài Gòn, tôi gửi con cho ông bà, cuối tuần cứ thứ 6 lên xe đi Sài Gòn, thì tối chủ nhật lên xe về ngược lại Đắk Lắk. Những năm sau là những đêm thức đến 3 giờ sáng, những chuyến giao hàng, những hội chợ xa nhà. Tôi không nghĩ phụ nữ khởi nghiệp phải "hy sinh" theo nghĩa bi kịch, nhưng đúng là phải chọn, và mỗi lần chọn công việc là một lần áy náy với gia đình.

Tôi bảo vệ lựa chọn của mình không bằng lời mà bằng cách làm chậm và chắc. Tôi không bỏ dạy ngay, mà vừa dạy vừa làm suốt ba năm để gia đình thấy đây không phải cơn bốc đồng. Dù vậy, năm 2019, khi tôi chính thức nghỉ dạy, cả hai bên nội ngoại đều phản đối kịch liệt. Không ai muốn con gái, con dâu mình phải lao ra đầu sóng ngọn gió. Tôi không thể thuyết phục gia đình tin ngay vào hoài bão của mình, chỉ có thể thuyết phục từ từ, bằng kết quả đạt được, và không ít lần bằng cả nước mắt. Sau một năm, gia đình bắt đầu nguôi ngoai, hoặc có lẽ vì phản đối mãi mà tôi vẫn cứ làm nên không muốn phản đối nữa. Sau ba năm, hai bên gia đình hoàn toàn ủng hộ và trở thành chỗ dựa lớn nhất của tôi.

Rất nhiều sản phẩm mỹ phẩm được làm từ bơ xuất phát từ câu chuyện khởi nghiệp của một cô giáo.

Sản phẩm đầu tiên chị đưa đến khách hàng là gì và tại sao? Sản phẩm đấy có được khách hàng yêu thích và chị có gặp trở ngại gì không?

Sản phẩm đầu tiên là dầu bơ nguyên chất và bột bơ, khoảng năm 2017. Tôi chọn hai thứ này đơn giản vì đó là hai thứ duy nhất còn "sống sót" sau loạt thử nghiệm thất bại. Tôi thiết kế tem nhãn, đóng hộp, chào bán lẻ, bán sỉ, tìm đại lý rất bài bản, nhưng tiền thu về không đủ bù chi.

Khách không chê sản phẩm, vấn đề nằm ở chỗ khác. Dầu bơ và bột bơ đứng một mình thì dung lượng thị trường quá nhỏ, khách không biết dùng để làm gì, cũng không có gì để lựa chọn. Và kiến thức kinh doanh của tôi khi ấy còn quá non nớt. Chính thất bại này giúp tôi nhận ra dầu bơ không nên là sản phẩm cuối cùng, mà phải là nguyên liệu để làm ra nhiều sản phẩm khác.

Sau khóa học ở Sài Gòn, đầu năm 2019, tôi ra mắt son dưỡng bơ, dầu rửa mặt, xà bông và muối tắm cà phê dầu bơ. Son dưỡng bơ là sản phẩm được khách yêu thích nhất và đến nay vẫn là gương mặt của Pơ Lang. Nó nhỏ, rẻ, dễ thử, ai cũng dùng được, và cảm nhận ngay được sự khác biệt của dầu bơ tươi. Ngay ở hội chợ Malaysia tháng 7/2026 vừa rồi, son dưỡng vẫn là sản phẩm bán hết đầu tiên.

Trở ngại lớn nhất của sản phẩm thiên nhiên là khách đã quen với mỹ phẩm công nghiệp: sữa rửa mặt ít bọt, dầu gội không mượt như có silicone, mùi thảo mộc hơi hắc. Chúng tôi phải học cách nói thật với khách về những "nhược điểm" ấy và giải thích vì sao đó lại chính là ưu điểm.

Pơ Lang không chỉ là câu chuyện làm mỹ phẩm từ bơ mà còn là câu chuyện nâng giá trị nông sản quê hương. Với chị, một sản phẩm do phụ nữ Việt làm ra cần mang theo những giá trị gì để có thể tự tin bước ra thị trường?

Tôi tin một sản phẩm tốt không chỉ được đo bằng giá trị mà người tiêu dùng nhận được, mà còn bằng giá trị nó tạo ra cho vùng đất, người nông dân và cộng đồng đứng phía sau. Từ đó, tôi nghĩ có ba điều.

Thứ nhất là sự thật. Thật về nguyên liệu, thật về công dụng, và thật cả về nhược điểm. Pơ Lang hiện liên kết với 15 hộ nông dân và hợp tác xã ở Đắk Lắk, vùng nguyên liệu hơn 20 hecta, cùng hợp tác xã thu mua hơn 200 tấn bơ tươi mỗi năm. Khách hàng có thể truy được quả bơ trong thỏi son của họ đến từ đâu.

Thứ hai là khoa học. Tình cảm với quê hương là điểm xuất phát, nhưng để đứng được trên kệ hàng cạnh các thương hiệu quốc tế thì phải có R&D, quy trình và hồ sơ pháp lý chuẩn. Chúng tôi đã đi từ 9 lên 14 dòng sản phẩm đạt chuẩn công bố lưu hành, đạt Hàng Việt Nam Chất Lượng Cao hai năm liên tiếp, và có sự đồng hành của chuyên gia tổ chức PUM của Hà Lan để chuẩn hóa cả chuỗi từ nghiên cứu đến sản xuất.

Thứ ba là câu chuyện. Tôi muốn khi sản phẩm ra nước ngoài, người ta không chỉ thấy "một loại mỹ phẩm từ bơ", mà thấy một người phụ nữ Việt và một vùng đất Việt đứng sau nó. Đó là thứ không thương hiệu nào sao chép được.

Các sản phẩm mỹ phẩm được làm từ bơ còn được giới thiệu đến bạn bè quốc tế.

Nếu được gửi một lời tới những phụ nữ đang có một công việc ổn định nhưng trong lòng vẫn có một ước mơ chưa dám thực hiện, chị sẽ nói gì với họ từ chính câu chuyện của mình?

Tôi muốn nói ba điều, đều là những điều tôi phải tự học bằng cái giá khá đắt.

Một, ước mơ không nhất thiết phải là một ý tưởng xa xôi. Cơ hội đôi khi nằm ngay trong những nguồn lực rất quen thuộc quanh mình: quê hương, chuyên môn, thứ mình yêu từ nhỏ. Tôi từng đi tìm "thứ nóng hổi" và thất bại, rồi quay về với quả bơ trước cửa nhà mà thành.

Hai, không cần bỏ hết mọi thứ trong một ngày. Tôi vừa dạy vừa làm bơ suốt ba năm, thử trong lúc vẫn còn chỗ dựa. Ổn định và ước mơ không nhất thiết phải chọn một. Hãy để ước mơ lớn dần bên cạnh sự ổn định, cho đến ngày nó đủ lớn để tự đứng.

Ba, hãy chuẩn bị tinh thần bị từ chối, và đừng coi đó là lời phán xét cuối cùng. Tôi từng rớt cuộc thi, từng bị nhà đầu tư lắc đầu, từng có sản phẩm lỗ mà không biết. Mỗi lần như thế, tôi cho phép mình buồn vài ngày, rồi chỉ hỏi một câu: mình còn thiếu gì? Sức mạnh của sự từ chối thực sự rất lớn, nếu ta đủ bản lĩnh để vượt qua.

Và nếu chỉ được nói một câu, tôi sẽ mượn câu trong sách mà tôi rất thích: "Cuộc đời không phải là thiên ý mà là nhân ý." Số phận và hạnh phúc của mỗi người do chính suy nghĩ, lựa chọn và hành động của mình quyết định, chứ không phải do trời đất hay định mệnh sắp sẵn.