Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến, Công ty CP Cấp nước Trung An, nhận Giải thưởng Tôn Đức Thắng năm 2026. Trong ảnh, bà Nguyễn Thị Kim Yến đứng giữa, mặc áo dài hồng. Ảnh: SAWACO.

Một đường ống nước nằm dưới mặt đường gần như vô hình với người sử dụng. Nhưng đối với đơn vị vận hành, nó phải đi kèm hàng loạt thông tin: nằm ở đâu, kích thước bao nhiêu, nối với van nào, phục vụ những hộ dân nào và khi xảy ra sự cố thì khu vực nào cần tạm ngưng cấp nước.

Trước khi những dữ liệu này được đưa lên một hệ thống chung, việc tìm lại bản vẽ, chuyển file giữa các phòng ban hoặc xác định vùng ảnh hưởng của sự cố có thể phụ thuộc nhiều vào hồ sơ và kinh nghiệm của nhân viên.

Đó là bài toán mà Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến cùng các đồng nghiệp tại Công ty CP Cấp nước Trung An tiếp tục giải bằng TAWAGIS, hệ thống thông tin địa lý dành cho mạng lưới cấp nước. Dự án của bà tập trung vào một phần ít được nhìn thấy nhưng quyết định hiệu quả của chuyển đổi số: làm cho dữ liệu đang nằm ở nhiều hệ thống có thể liên thông và sử dụng được trong công việc hàng ngày.

Không phải làm một bản đồ mới từ đầu

Điểm cần phân biệt ngay là Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến không phải người tạo ra GIS hay xây TAWAGIS từ con số 0.

Cấp nước Trung An đã chuyển dữ liệu đường ống, đồng hồ khách hàng, van và các tài sản mạng lưới từ AutoCAD sang GIS từ năm 2013. Từ năm 2016, hệ thống TAWAGIS được SAWACO trang bị bản quyền ArcGIS. Đến đầu năm 2023, doanh nghiệp hoàn thành chuyển đổi cơ sở dữ liệu sang cấu trúc dùng chung và đồng bộ với hệ thống của Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn.

Phần sáng tạo mà Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến và đồng nghiệp tiếp tục phát triển nằm ở việc xử lý những điểm nghẽn sau quá trình số hóa.

Báo Sài Gòn Giải Phóng cho biết dữ liệu chuyển từ AutoCAD sang TAWAGIS vẫn từng tồn tại sai sót và chưa đồng bộ. Khi xảy ra sự cố, doanh nghiệp có lúc chưa xác định chính xác phạm vi bị ảnh hưởng và bao nhiêu khách hàng sẽ mất nước. Nhóm kỹ thuật vì thế chuẩn hóa, đồng bộ dữ liệu và đưa GIS sâu hơn vào quản lý mạng lưới cũng như chăm sóc khách hàng.

Dự án được Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến mang tới Mạng lưới Cán bộ trẻ ngành Nước Việt Nam có tên khá dài: “Xây dựng hệ thống TAWAGIS liên thông, đồng bộ bằng Database Replication và ứng dụng GIS mã nguồn mở”.

Tên kỹ thuật ấy có thể hiểu đơn giản hơn: thay vì để nhiều chương trình số cùng tồn tại nhưng dữ liệu tách rời hoặc chồng chéo, nhóm tìm cách tạo một lớp liên thông để các bộ phận có thể truy xuất và vận hành trên dữ liệu thống nhất hơn. Tạp chí Nước mô tả mục tiêu của đề tài là xử lý tình trạng phân tán của nhiều chương trình trong quá trình số hóa doanh nghiệp.

Nhân viên Công ty CP Cấp nước Trung An sử dụng dữ liệu GIS tại trung tâm vận hành mạng lưới. Các lớp bản đồ số giúp theo dõi hệ thống đường ống và khu vực phục vụ. Ảnh: Tuổi Trẻ.

Khi sự cố đường ống không còn chỉ dựa vào trí nhớ

Một lợi ích dễ hình dung của GIS xuất hiện khi đường ống gặp sự cố. Theo SAWACO, trước đây việc xác định vị trí, phạm vi ảnh hưởng và số khách hàng bị tác động còn phụ thuộc nhiều vào hồ sơ cũng như kinh nghiệm của nhân viên. Khi dữ liệu mạng lưới được chuẩn hóa và đưa lên bản đồ số, hệ thống có thể hỗ trợ xác định khu vực đóng van và danh sách khách hàng có khả năng bị ảnh hưởng.

Điều đó thay đổi cách xử lý một vụ mất nước. Thay vì đóng van trên một phạm vi rộng hơn mức cần thiết, bộ phận vận hành có thêm dữ liệu để khoanh vùng. Danh sách khách hàng trong vùng sự cố cũng giúp doanh nghiệp chủ động gửi thông tin để người dân sắp xếp sinh hoạt.

GIS còn được nối với nhiều công việc khác. Tuổi Trẻ ghi nhận Cấp nước Trung An đã phát triển các phần mềm đọc số, thu tiền, thiết kế, thay đồng hồ nước, cắt tạm và xử lý sự cố có kết nối với dữ liệu GIS. Các phòng ban được phân quyền để cùng sử dụng cơ sở dữ liệu thay vì mỗi nơi giữ một bản vẽ hoặc tập tin riêng.

Quy mô mạng lưới cho thấy vì sao việc này khó làm bằng hồ sơ thủ công. Số liệu công bố năm 2024 cho biết Cấp nước Trung An quản lý khoảng 64,2 km ống truyền dẫn, 1.293 km ống phân phối và hơn 630 km ống dịch vụ HDPE. Đây là số liệu tại thời điểm công bố, không nên hiểu là quy mô hiện nay nếu doanh nghiệp đã mở rộng mạng lưới sau đó.

Nhân viên Cấp nước Trung An sử dụng bản đồ GIS trên thiết bị di động khi thực hiện công việc tại hiện trường. Ảnh: Lê Phan/Tuổi Trẻ.

Thêm GIS mã nguồn mở để giảm phụ thuộc vào một đường truy cập

Một bước khác của nhóm là bổ sung GIS mã nguồn mở. Tuổi Trẻ cho biết Cấp nước Trung An phát triển hệ thống này nhằm giúp một số bộ phận không phải kết nối trực tiếp liên tục tới dữ liệu chính, hạn chế tình trạng quá tải ảnh hưởng tới tốc độ truy cập. Hệ thống đồng thời được xem như một phương án dự phòng cho GIS hiện hữu.

Nguồn của Thanh Niên cũng xác nhận TAWAGIS thời điểm đó vẫn sử dụng ArcGIS Enterprise được SAWACO cấp bản quyền, trong khi GIS mã nguồn mở được phát triển song song cho những nhu cầu thích hợp. Dữ liệu TAWAGIS và SAWAGIS được đồng bộ định kỳ để phục vụ các ứng dụng quản lý.

Điều này đáng chú ý vì “mã nguồn mở” ở đây không có nghĩa toàn bộ hệ thống thương mại bị loại bỏ. Nó là một lớp bổ sung trong kiến trúc đang có.

Cũng chưa nên suy rộng rằng Database Replication đã giải quyết hoàn toàn mọi vấn đề về tính sẵn sàng hay an toàn dữ liệu. Những nguồn công khai được kiểm tra cho bài viết này chưa công bố sơ đồ kiến trúc, độ trễ đồng bộ, thời gian phục hồi khi hệ thống chính gặp sự cố hay các chỉ số kỹ thuật để đánh giá độc lập hiệu năng của TAWAGIS.

Giá trị có thể kiểm chứng rõ hơn nằm ở việc hệ thống đã được đưa vào vận hành thực tế và kết nối nhiều nghiệp vụ của công ty.

TAWAGIS đang nối những dữ liệu nào?

TAWAGIS quản lý dữ liệu mạng lưới cấp nước dưới dạng các lớp bản đồ, gồm đường ống, van, đồng hồ khách hàng và những tài sản liên quan. Dữ liệu GIS được kết nối với nhiều phần mềm nghiệp vụ như đọc số, thu tiền, thay đồng hồ, thiết kế và xử lý sự cố. Khi có vấn đề trên mạng lưới, bản đồ số hỗ trợ xác định khu vực liên quan thay vì chỉ tra cứu bản vẽ rời hoặc hồ sơ giấy.

Dự án của Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến đi thêm một bước bằng cách liên thông, đồng bộ dữ liệu và bổ sung GIS mã nguồn mở. Tuy nhiên, tài liệu công khai hiện chưa đủ để đánh giá các thông số kỹ thuật như độ trễ đồng bộ hay khả năng chịu tải.

 Nguồn: SAWACO, Tuổi Trẻ, Tạp chí Nước.

11 sáng kiến nhưng con số làm lợi cần đọc thận trọng

Trong 5 năm, Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến cùng đồng nghiệp có 11 sáng kiến được đưa vào thực tế. Năm 2025, dự án TAWAGIS của bà giành giải Nhất hạng mục Cấp nước tại Giải thưởng Cán bộ trẻ ngành Nước Việt Nam. Tháng 8/2026, bà tiếp tục là một trong những người được trao Giải thưởng Tôn Đức Thắng.

Nhưng phần tài chính của câu chuyện có một điểm cần thận trọng. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi 11 sáng kiến “làm lợi cho đơn vị hơn 4,5 tỷ đồng/năm”, trong khi bài chính thức của SAWACO chỉ ghi các sáng kiến “mang lại giá trị làm lợi... hơn 4,5 tỷ đồng” mà không nêu rõ đây là mỗi năm hay tổng giá trị.

Do hai nguồn chưa thống nhất về phạm vi thời gian, bài viết này không sử dụng 4,5 tỷ đồng như một chỉ số hiệu quả định lượng của riêng TAWAGIS. Các tài liệu công khai cũng chưa tách phần giá trị làm lợi của từng sáng kiến.

Điều có thể khẳng định chắc hơn là TAWAGIS đã đi qua giai đoạn ý tưởng. Hệ thống được sử dụng trong quản lý mạng lưới, dữ liệu khách hàng và xử lý sự cố; các công cụ GIS tiếp tục được mở rộng qua nhiều năm.

Đây cũng là điểm tương đồng với các sáng kiến kỹ thuật chỉ có giá trị khi bước khỏi bản thiết kế để đi vào vận hành thực tế. Ở một lĩnh vực khác, kỹ sư Thái Bảo Trâm của VAECO cũng bắt đầu từ một điểm nghẽn cụ thể trong công việc rồi cải tiến thiết bị đang có thay vì mua mới toàn bộ.

Với Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến, cái mới không nằm ở việc đưa thêm một bản đồ lên màn hình. Phần khó hơn là làm cho dữ liệu trên bản đồ đủ đồng bộ để nhiều bộ phận cùng sử dụng, rồi biến nó thành thông tin có ích khi một tuyến ống hỏng, một đồng hồ cần thay hay một nhóm khách hàng cần được báo trước về việc tạm ngưng cấp nước.

Sáng tạo trong trường hợp này vì thế không tách khỏi công việc thường ngày. Nó nằm ở việc một đường ống dưới lòng đất, vốn chỉ hiện ra trên bản vẽ kỹ thuật, dần trở thành một đối tượng dữ liệu có thể tìm, kiểm tra và kết nối với người đang sử dụng nước phía trên mặt đất.