Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan, Công ty CP Xuất nhập khẩu Thủy sản Nam Hà Tĩnh. Ảnh: Trần Tuấn/Cổng thông tin điện tử Công đoàn Việt Nam.

Trong một xưởng chế biến thủy sản, không phải điểm nghẽn nào cũng cần giải bằng robot hay một dây chuyền đắt tiền. Có khi vấn đề nằm ngay ở quãng đường một công nhân phải ôm những thùng hàng nặng đi qua nhiều lần trong ca làm việc.

Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan, Công ty CP Xuất nhập khẩu Thủy sản Nam Hà Tĩnh, nhìn thấy chính công việc lặp đi lặp lại ấy. Cách bà chọn để xử lý cũng không phức tạp về ý tưởng: thay một phần việc khuân chuyển thủ công bằng băng tải con lăn.

Điểm đáng quan tâm nằm ở chỗ giải pháp đã được đưa vào sản xuất, thay vì dừng lại ở một đề xuất trong phong trào thi đua.

Điểm nghẽn nằm ở những chuyến hàng phải bê tay

Cổng thông tin điện tử Công đoàn Việt Nam cho biết trong quá trình làm việc, Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan thường quan sát cách tổ sản xuất vận hành, nhận ra những thao tác thừa hoặc rối rồi tìm cách cắt bớt để rút ngắn thời gian.

Nguồn này ghi sáng kiến “Băng tải con lăn vận chuyển hàng” được đưa vào áp dụng thay cho vận chuyển thủ công. Kết quả do đơn vị công bố là giảm nhu cầu nhân công ở khâu vận chuyển, tăng năng suất và mang lại giá trị làm lợi hơn 500 triệu đồng mỗi năm.

Bên trái là cách công nhân phải khuân các thùng hàng bằng tay; bên phải là băng tải con lăn được đưa vào vận chuyển hàng tại Công ty CP Xuất nhập khẩu Thủy sản Nam Hà Tĩnh. Ảnh: Trần Tuấn/Cổng thông tin điện tử Công đoàn Việt Nam.

Bức ảnh do nguồn Công đoàn Việt Nam công bố cho thấy khá rõ sự thay đổi. Một bên, người lao động phải ôm một chồng thùng hàng trước ngực. Bên còn lại, các thùng được đưa lần lượt trên dãy con lăn. Nhưng những tài liệu công khai hiện nay chưa cho biết chiều dài băng tải, tải trọng thiết kế, tốc độ vận chuyển, chi phí chế tạo hay số người cụ thể được giảm ở mỗi ca. Vì vậy, sẽ thiếu căn cứ nếu tự bổ sung các thông số kỹ thuật hoặc gọi đây là một hệ thống tự động hóa hoàn chỉnh.

Giá trị của sáng kiến nằm ở phạm vi hẹp hơn nhưng rất thực tế: một công đoạn vốn phụ thuộc vào sức người được thay bằng cơ cấu vận chuyển đơn giản hơn.

Con số hơn 500 triệu đồng mỗi năm cũng cần được đọc đúng mức. Đây là giá trị làm lợi được Cổng thông tin điện tử Công đoàn Việt Nam dẫn lại từ quá trình ghi nhận sáng kiến. Nguồn công khai chưa kèm bảng tính chi tiết về nhân công, chi phí chế tạo, bảo trì hay thời gian hoàn vốn. Vì vậy, bài viết không quy con số này thành lợi nhuận và cũng không suy rộng thành hiệu quả tài chính đã được kiểm toán độc lập.

Không phải sáng chế mới, mà là cải tiến đúng chỗ

Không có tài liệu được kiểm tra cho thấy băng tải con lăn của Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan đã được đăng ký hoặc cấp bằng sáng chế. Băng tải con lăn bản thân cũng không phải một nguyên lý kỹ thuật mới.

Điểm mới trong trường hợp này nằm ở cách người lao động nhận ra một công đoạn bất hợp lý trong chính dây chuyền của doanh nghiệp, tìm giải pháp phù hợp rồi đưa nó vào sử dụng.

Ranh giới này quan trọng. Nếu gọi mọi cải tiến trong nhà máy là “phát minh” hay “công nghệ mới”, giá trị thật của sáng kiến lại dễ bị che lấp. Một sáng kiến tại nơi làm việc có thể đáng giá đơn giản vì nó giải quyết đúng việc đang gây tốn người, tốn thời gian hoặc làm công nhân phải dùng sức nhiều hơn cần thiết.

Cách tiếp cận ấy khá gần với trường hợp Phụ Nữ Mới vừa phản ánh về kỹ sư Thái Bảo Trâm tại VAECO: thay vì mua mới toàn bộ thiết bị, nữ kỹ sư tìm cách cải tiến hạ tầng đang có để phục vụ một nhiệm vụ mới. Hai sáng kiến thuộc những ngành hoàn toàn khác nhau, nhưng cùng bắt đầu từ câu hỏi rất thực dụng: phần việc này có thể làm gọn hơn bằng chính nguồn lực đang có hay không?

Với Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan, cách nhìn này không xuất hiện một lần. Cổng Công đoàn Việt Nam còn ghi nhận năm 2004 bà từng có sáng kiến về bảo quản nguyên liệu, được Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh trao giải Khuyến khích. Báo Hà Tĩnh cũng xác nhận bà có nhiều sáng kiến được ứng dụng trong quá trình làm việc và từng hai lần nhận Bằng Lao động sáng tạo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam.

Điều đó cho thấy sáng kiến băng tải không phải một ý tưởng tách khỏi công việc hàng ngày, mà nằm trong quá trình một người đã làm lâu năm ở xưởng liên tục quan sát dây chuyền và tìm những điểm có thể thay đổi.

Giảm sức người nhưng chưa nên tự suy ra hiệu quả an toàn

Nguồn Công đoàn Việt Nam dẫn lời Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan cho biết mục tiêu của băng tải là giảm sức lao động cho công nhân, đồng thời tăng hiệu quả và năng suất.

Đây là mục tiêu hợp lý khi nhìn vào hình ảnh trước và sau cải tiến. Tuy nhiên, chưa có số liệu công khai về khối lượng hàng mà mỗi công nhân từng phải mang, mức giảm tải cơ xương khớp, số tai nạn lao động hay ngày nghỉ bệnh trước và sau khi đưa băng tải vào sử dụng.

Vì vậy, bài viết chỉ có thể nói sáng kiến giảm phần việc khuân chuyển thủ công, chứ chưa đủ dữ liệu để kết luận nó đã giảm một tỷ lệ cụ thể về chấn thương hoặc bệnh nghề nghiệp.

Sự thận trọng này không làm sáng kiến kém giá trị. Ngược lại, nó giúp phân biệt rõ điều đã được chứng minh với điều hợp lý nhưng chưa được đo.

Trong sản xuất, một cải tiến muốn được nhân rộng thường cần thêm những chỉ số như số lượt vận chuyển mỗi ca, số lao động cần cho công đoạn, thời gian xử lý một lô hàng, chi phí vận hành và thời gian hoàn vốn. Những dữ liệu như vậy nếu được doanh nghiệp công bố sau này sẽ giúp đánh giá sáng kiến sâu hơn mức “được áp dụng và có làm lợi”.

Sáng kiến nhỏ trong một nhà máy đang thay đổi rất nhanh

Câu chuyện băng tải còn có một bối cảnh đáng chú ý. Đến năm 2025, Công ty CP Xuất nhập khẩu Thủy sản Nam Hà Tĩnh đã bước vào một đợt đầu tư lớn. Cổng thông tin điện tử tỉnh Hà Tĩnh cho biết doanh nghiệp chi khoảng 200 tỷ đồng để nâng cấp nhà xưởng và hệ thống sản xuất. Sang tháng 2/2026, nhà máy vận hành các thiết bị như băng tải IQF, máy nén, hệ thống kho lạnh, thiết bị cấp đông sâu và hệ thống điều khiển tự động nhằm giảm thời gian, nhân lực và chi phí sản xuất.

Điều đó có nghĩa bối cảnh nhà máy hiện nay đã khác đáng kể so với thời điểm sáng kiến băng tải được đưa vào áp dụng.

Các nguồn công khai chưa cho biết chiếc băng tải con lăn của Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan hiện còn nằm ở vị trí cũ, đã được tích hợp vào dây chuyền mới hay được thay thế trong quá trình hiện đại hóa năm 2025. Vì vậy, sẽ không chính xác nếu viết rằng thiết bị ấy hiện vẫn đang vận hành với nguyên trạng ban đầu. Nhưng quá trình hiện đại hóa cũng không làm mất ý nghĩa của sáng kiến.

Một doanh nghiệp có thể đầu tư hàng trăm tỷ đồng cho thiết bị lớn, nhưng các điểm nghẽn trong vận hành vẫn thường xuất hiện ở những công đoạn rất nhỏ. Không phải mọi bất hợp lý đều đáng để mua một hệ thống tự động mới. Khả năng của người trực tiếp sản xuất nhận ra nơi nào đang phí sức, phí người hoặc mất thời gian vẫn là một phần quan trọng của cải tiến liên tục.

Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan tại chương trình biểu dương công nhân lao động tiêu biểu là đảng viên năm 2025. Ảnh: Hải Nguyễn/Cổng thông tin điện tử Công đoàn Việt Nam.

 Báo Hà Tĩnh cho biết Trưởng Ban Kỹ thuật chế biến Trương Thị Hoan đã gắn bó với doanh nghiệp từ những ngày đầu hoạt động và có hơn 32 năm làm nghề tính đến năm 2025. Chính khoảng thời gian dài ở một dây chuyền sản xuất giúp câu chuyện sáng kiến có thêm một lớp đáng chú ý: nhiều cải tiến xuất hiện không phải từ một phòng R&D tách biệt, mà từ người hiểu rất rõ từng thao tác của công việc.

Điều cần giữ lại ở băng tải con lăn vì thế không phải danh hiệu hay một con số làm lợi đứng riêng lẻ. Sáng kiến có một vấn đề cụ thể, một giải pháp đã được đưa vào sử dụng và một kết quả kinh tế được đơn vị ghi nhận. Đồng thời, dữ liệu công khai vẫn còn giới hạn về thông số kỹ thuật, cách tính giá trị làm lợi và hiệu quả đối với sức khỏe người lao động.

Chính những ranh giới ấy giúp nhìn sáng kiến đúng tầm: không phải một công nghệ làm thay đổi ngành thủy sản, nhưng là một thay đổi đủ cụ thể để công nhân bớt phải bê hàng bằng sức người và dây chuyền vận hành gọn hơn.