TS Trân Huỳnh trong video của CDC/NIOSH về nghiên cứu can thiệp nhằm cải thiện an toàn và sức khỏe cho lao động tiệm nail người Việt tại Mỹ. Ảnh trích video CDC/NIOSH, public domain.

Một tiệm nail có thể chỉ rộng vài chục mét vuông, nhưng trong không gian ấy người lao động đồng thời tiếp xúc với hơi hóa chất, bụi từ móng, tư thế cúi kéo dài và những động tác lặp đi lặp lại. Tại Mỹ, nơi lực lượng làm nghề nail có đông người nhập cư, rào cản ngôn ngữ và nguồn lực hạn chế của các cơ sở nhỏ khiến một hướng dẫn an toàn đúng về chuyên môn chưa chắc đã đi được tới nơi làm việc.

Đó là khoảng cách mà TS Trân Huỳnh theo đuổi trong nhiều năm: không dừng ở nhận diện nguy cơ, mà tìm cách biến kiến thức sức khỏe nghề nghiệp thành những thay đổi đủ đơn giản để chủ tiệm và người lao động có thể sử dụng.

Trân Huỳnh sinh trưởng tại Nha Trang, sang Mỹ cùng gia đình năm 14 tuổi. Bà tốt nghiệp tiến sĩ ngành Environmental Health Sciences tại Đại học Minnesota năm 2014, hiện giữ chức danh Associate Professor tại Division of Environmental Health Sciences, School of Public Health, University of Minnesota; đồng thời là Outreach Director của Midwest Center for Occupational Health and Safety. Hồ sơ chính thức cũng xác nhận bà là Certified Industrial Hygienist (CIH).

Từ những cơn đau được xem là “bình thường”

Mối quan tâm của Trân Huỳnh với tiệm nail không bắt đầu từ một câu hỏi thuần túy trong phòng nghiên cứu. Trong hồ sơ giới thiệu của Đại học Minnesota, bà kể nhiều người thân trong gia đình từng làm tại các tiệm nail và thường than đau đầu hoặc đau nhức khi làm việc. Khi còn nhỏ, bà từng nghĩ đó đơn giản là một phần tất yếu của nghề; kiến thức về sức khỏe nghề nghiệp sau này khiến bà nhìn những biểu hiện ấy theo cách khác.

Quy mô của vấn đề không nhỏ. NIOSH cho biết hơn một nửa lao động tiệm nail tại Mỹ nhận diện mình là người Việt. Công việc có thể đi cùng phơi nhiễm hóa chất từ sản phẩm làm móng, nguy cơ cơ xương khớp do tư thế và chuyển động lặp lại, cùng nguy cơ lây nhiễm trong quá trình phục vụ khách.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Trân Huỳnh là bà không đặt toàn bộ trách nhiệm phòng ngừa lên người thợ. Trong nghiên cứu công bố trên Annals of Work Exposures and Health, nhóm sử dụng “thứ bậc kiểm soát” của an toàn nghề nghiệp: ưu tiên loại bỏ hoặc thay thế nguồn nguy hiểm, tiếp đến là giải pháp kỹ thuật và quản lý; phương tiện bảo vệ cá nhân nằm ở tầng cuối cùng.

Cách nhìn này cũng giúp tránh suy nghĩ rằng cứ cấp găng tay hay khẩu trang là đã giải quyết xong rủi ro. Đồ bảo hộ vừa vặn với người lao động vẫn cần thiết, nhưng hiệu quả bảo vệ phụ thuộc vào việc đặt nó trong một hệ thống kiểm soát rộng hơn.

Công việc làm móng đưa bàn tay người thợ tiếp xúc gần với sản phẩm trong thời gian dài. Ảnh minh họa, không phải địa điểm nghiên cứu của TS Trân Huỳnh. Ảnh: freestocks.org/Wikimedia Commons, CC0 1.0.

Một bảng kiểm quá khó đã buộc nhóm nghiên cứu sửa cách làm

Một chi tiết trong nghiên cứu tại khu vực Philadelphia cho thấy giá trị của phương pháp làm việc cùng cộng đồng. Ban đầu, nhóm học thuật thiết kế một bảng kiểm để chủ tiệm tự đánh giá môi trường làm việc. Khi thử với một chủ tiệm, họ phát hiện công cụ này quá phức tạp đối với người chưa được đào tạo về an toàn và sức khỏe nghề nghiệp. Thay vì giữ nguyên công cụ rồi coi việc người dùng không thực hiện được là vấn đề của họ, nhóm thay đổi thiết kế: đội nghiên cứu trực tiếp quan sát tiệm, lập báo cáo khuyến nghị riêng cho từng cơ sở, sau đó tư vấn và kiểm tra lại theo tháng.

Can thiệp hoàn chỉnh gồm hai giờ đào tạo, báo cáo dựa trên quan sát môi trường tiệm, một buổi trao đổi về khuyến nghị và hai lần theo dõi trong ba tháng. Nội dung đào tạo bao gồm an toàn hóa chất, phòng bệnh truyền nhiễm, phòng rối loạn cơ xương khớp và quyền của người lao động. Ba video ngắn được sản xuất bằng tiếng Việt kèm phụ đề tiếng Anh; tài liệu ban đầu cũng được dịch sang tiếng Việt, chỉnh sửa với đối tác cộng đồng rồi dịch ngược để kiểm soát nghĩa.

Đây không phải chi tiết phụ về truyền thông. Với nghiên cứu can thiệp, một công cụ khoa học chỉ thực sự có giá trị khi người cần dùng có thể hiểu, chấp nhận và đưa nó vào công việc hàng ngày.

Trân Huỳnh và cộng sự đã triển khai nghiên cứu với 44 người tại 12 tiệm nail. Kết quả sau can thiệp ghi nhận xu hướng giảm ở một số triệu chứng tự báo cáo liên quan hô hấp, da, mắt, một số chỉ dấu triệu chứng thần kinh và phơi nhiễm hóa chất; một số mặt về khả năng tự tin thực hiện biện pháp an toàn cũng tăng.

Nhưng chính giới hạn của nghiên cứu cần được nói rõ. Mẫu nhỏ, không có nhóm chứng và thời điểm đo trước - sau rơi vào các mùa khác nhau. Nhóm tác giả thừa nhận không thể loại trừ yếu tố mùa vụ, chẳng hạn mùa hè một số chủ tiệm mở cửa nhiều hơn. Vì thế, nghiên cứu này cho thấy tính khả thi và những tín hiệu tích cực, chưa đủ để khẳng định can thiệp đã gây ra toàn bộ mức giảm phơi nhiễm quan sát được.

Từ đào tạo một lần sang một chương trình có thể nhận diện

Nấc tiếp theo trong công việc của Trân Huỳnh đang diễn ra tại Minnesota. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) công bố khoản tài trợ 663.475 USD cho Đại học Minnesota để cung cấp hỗ trợ kỹ thuật cho các tiệm nail do người nhập cư làm chủ và các nhà cung cấp địa phương. Hướng đi gồm khuyến khích sản phẩm an toàn hơn, cải thiện các biện pháp phòng ngừa ô nhiễm không khí trong nhà và xây dựng một Healthy Nail Salon Recognition Program – chương trình công nhận tiệm nail đáp ứng các thực hành lành mạnh hơn. Dự án nhấn mạnh cộng đồng người Việt và Somali, đồng thời sử dụng hỗ trợ đa ngôn ngữ.

Trân Huỳnh cho biết nhóm làm việc với các tổ chức cộng đồng Việt Nam và Somali để dịch vụ phù hợp hơn với ngôn ngữ và những khác biệt văn hóa của chủ tiệm, nhân viên. Mục tiêu dài hơn mà bà nêu là hình thành một trung tâm có khả năng hỗ trợ kỹ thuật về an toàn và sức khỏe nghề nghiệp cho các doanh nghiệp nhỏ do người nhập cư điều hành.

Một tiệm nail mang dấu ấn Việt tại Hoogeveen, Hà Lan. Ảnh dùng để minh họa sự hiện diện của mô hình kinh doanh nail trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài, không phải địa điểm thuộc nghiên cứu tại Mỹ. Ảnh: Donald Trung Quoc Don/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Đến năm 2026, công việc phát triển chương trình vẫn tiếp tục. Danh mục nghiên cứu sinh viên của School of Public Health, University of Minnesota có đề tài tìm hiểu sở thích của khách hàng để hỗ trợ phát triển Healthy Nail Salon Recognition Program. Chi tiết này đáng lưu ý: chương trình không chỉ nhìn từ phía nhà khoa học hay chủ tiệm mà đang mở rộng câu hỏi sang phía người sử dụng dịch vụ.

Với những doanh nghiệp nhỏ, đây là mắt xích khó. Họ thường không có chuyên gia vệ sinh lao động riêng, trong khi rủi ro vẫn tồn tại ở nơi làm việc. Bài toán tương tự xuất hiện ở nhiều dạng việc làm phân tán: quyền được an toàn không tự động biến thành một môi trường an toàn nếu công cụ kiểm soát quá phức tạp hoặc không tới được người lao động. Phụ Nữ Mới từng phân tích yêu cầu mở rộng an toàn lao động với những nhóm làm việc khó nhìn thấy, nơi giải pháp phải theo sát điều kiện lao động thực tế thay vì chỉ tồn tại trên giấy.

Công trình của Trân Huỳnh vì thế đáng chú ý không phải ở việc đưa thêm một danh sách cảnh báo vào tiệm nail. Phần khó hơn là biến khoa học về phơi nhiễm và sức khỏe nghề nghiệp thành một quy trình mà doanh nghiệp nhỏ, người nhập cư và người lao động có thể thực hiện: dùng đúng ngôn ngữ, sửa công cụ khi nó quá khó, đưa chuyên gia tới tận cơ sở và tiếp tục kiểm tra xem khuyến nghị có sống được trong môi trường làm việc thật hay không.

Chương trình công nhận tại Minnesota chưa phải bằng chứng rằng mọi tiệm tham gia sẽ giảm được bệnh nghề nghiệp hay phơi nhiễm hóa chất. Hiệu quả ấy còn cần dữ liệu đánh giá sau triển khai. Nhưng từ nghiên cứu Philadelphia tới dự án hiện nay, có thể thấy một đường hướng khá nhất quán trong công việc của nữ nhà khoa học gốc Việt: khoa học an toàn chỉ hoàn thành nhiệm vụ khi kiến thức có thể đi qua cánh cửa của những nơi làm việc nhỏ nhất.

Năm tầng kiểm soát rủi ro nghề nghiệp

Trong nghiên cứu của Trân Huỳnh và cộng sự, “hierarchy of controls” được dùng làm một nền tảng thiết kế can thiệp. Thứ tự ưu tiên từ cao xuống thấp gồm:

- Loại bỏ nguồn nguy hiểm.

- Thay thế bằng sản phẩm hoặc quy trình an toàn hơn.

- Kiểm soát kỹ thuật, chẳng hạn thông gió tại nguồn.

- Biện pháp quản lý và đào tạo.

- Phương tiện bảo vệ cá nhân như găng tay, khẩu trang.

Ý nghĩa quan trọng là không nên đưa toàn bộ trách nhiệm phòng ngừa xuống tầng cuối cùng cho người lao động.