ThS. Nguyễn Thị Kim Thoa trao đổi với nông dân trong hoạt động của Abavina, tháng 2/2026.

Vòng chung kết Sáng kiến Khoa học 2026 vừa khép phần thuyết trình ngày 8–9/9. Trong 83 hồ sơ, AbaBio do ThS. Nguyễn Thị Kim Thoa đại diện chọn một bài toán rất sát ruộng vườn: dùng vi sinh bản địa để xử lý phụ phẩm ngay tại nơi phát sinh, rồi đưa phần hữu cơ trở lại chu trình canh tác. Với dự án này, phần đáng chú ý không nằm ở một danh hiệu chưa được trao, mà ở việc một cách làm đã được Abavina theo đuổi nhiều năm đang được đẩy sang giai đoạn chuẩn hóa quy trình, đăng ký sở hữu trí tuệ và tổ chức sản xuất qua hợp tác xã.

ThS. Nguyễn Thị Kim Thoa có chuyên môn thạc sĩ Phát triển nông thôn, là người sáng lập Abavina và hiện trực tiếp điều hành Hợp tác xã Nông nghiệp Anh Ba Việt Nam tại Cần Thơ. Hợp tác xã được ra mắt tháng 5/2026 với bảy thành viên, vốn điều lệ 450 triệu đồng; ngành nghề chính được công bố là sản xuất chế phẩm vi sinh dạng lỏng phục vụ xử lý môi trường và phụ phẩm nông nghiệp. Việc lập một pháp nhân sản xuất riêng cho thấy dự án đã đi xa hơn mô hình hướng dẫn canh tác cộng đồng mà Abavina triển khai trước đó, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tiêu chuẩn sản phẩm, kiểm soát chất lượng và khả năng lặp lại của quy trình.

Cái mới không nằm ở hai chữ “vi sinh”

Vi sinh bản địa không phải một khái niệm mới. Điểm mà AbaBio muốn tạo khác biệt nằm ở cách lấy nguồn vi sinh phù hợp với môi trường địa phương, chuẩn hóa thành nguồn giống để người dùng tiếp tục nhân nuôi, sau đó kết hợp với phụ phẩm sẵn có tại vườn. Hồ sơ dự thi mô tả ba hướng sản phẩm: AbaBio Gốc dùng cho ủ phân và xử lý môi trường; KABACO tận dụng phụ phẩm chuối; NABACO khai thác nguồn đạm từ ốc bươu vàng và phụ phẩm thủy sản. Cách tiếp cận này hướng tới việc giảm khối lượng vật tư phải vận chuyển từ bên ngoài vào trang trại và biến một phần thứ đang bị bỏ đi thành đầu vào cho chu trình sản xuất mới.

Nhưng chính ở chữ “chuẩn hóa”, dự án cần được đọc kỹ hơn. Một quy trình vi sinh muốn đi từ kinh nghiệm thực hành sang công nghệ có thể nhân rộng không chỉ cần công thức ủ dễ làm. Nó còn phải trả lời được nguồn vi sinh gồm những nhóm nào, điều kiện nhân nuôi ra sao, chất lượng giữa các mẻ có ổn định không, thời gian bảo quản thế nào và hiệu quả thay đổi ra sao giữa các loại đất, cây trồng, mùa vụ. Những thông tin kỹ thuật chi tiết này chưa xuất hiện đầy đủ trong các tài liệu công khai mà Phụ Nữ Mới kiểm tra.

Đại diện HTX Nông nghiệp Anh Ba Việt Nam hướng dẫn nông dân ứng dụng ngâm ủ vi sinh phục vụ sản xuất nông nghiệp. Ảnh: Thanh Thư/Báo Cần Thơ.

Hồ sơ AbaBio tự công bố các mức giảm chi phí đầu vào, tăng năng suất và nhiều chỉ số tác động môi trường. Tuy nhiên, hiện chưa tìm thấy báo cáo thử nghiệm độc lập công khai đủ dữ liệu về thiết kế thí nghiệm, số mẫu, đối chứng, sai số và điều kiện đo để kiểm tra các tỷ lệ đó. Vì vậy, bài viết này không sử dụng các con số hiệu quả như một kết quả đã được xác nhận. Việc dự án vào chung kết một cuộc thi khoa học cho thấy giải pháp đã qua một vòng tuyển chọn và thuyết trình chuyên môn, nhưng không thay thế cho dữ liệu thử nghiệm độc lập.

Tình trạng sở hữu trí tuệ cũng cần phân biệt rõ. Đại diện Hợp tác xã Nông nghiệp Anh Ba Việt Nam cho biết giải pháp AbaBio đã được Cục Sở hữu trí tuệ chấp nhận đơn hợp lệ; hồ sơ dự thi nêu số đơn 2-2025-00805. “Đơn hợp lệ” là một mốc thủ tục của quá trình đăng ký, chưa đồng nghĩa quy trình đã được cấp bằng sáng chế, càng không tự động chứng minh hiệu quả kỹ thuật hay tính ưu việt của sản phẩm trên thị trường.

Từ cách làm ở vườn đến một đơn vị sản xuất

Ở chiều ngược lại, dự án đã có những dấu hiệu ứng dụng thực tế có thể kiểm chứng ở mức tổ chức. Abavina nhiều năm làm việc với nông hộ theo hướng tận dụng sinh khối tại vườn, ủ phân vi sinh và canh tác tuần hoàn. Đầu năm 2026, ThS. Nguyễn Thị Kim Thoa tiếp tục xuất hiện trong các hoạt động hướng dẫn nông dân chuyển đổi xanh; đến tháng 5, Hợp tác xã Nông nghiệp Anh Ba Việt Nam được ra mắt với hoạt động chính gắn trực tiếp với chế phẩm vi sinh. Tháng 9, Báo Cần Thơ ghi nhận đại diện hợp tác xã hướng dẫn nông dân ngâm ủ vi sinh tại địa phương. Chuỗi mốc này cho thấy AbaBio không còn chỉ nằm trên bản thuyết minh dự án.

ThS. Nguyễn Thị Kim Thoa, Giám đốc Abavina, trình bày tại hội thảo về kinh tế tuần hoàn và đổi mới sáng tạo ở Cần Thơ. Ảnh: Trung tâm Khởi nghiệp và Đổi mới sáng tạo TP Cần Thơ.

Tuy vậy, khoảng cách từ “đã áp dụng” đến một sản phẩm có thể mở rộng thị trường vẫn còn rõ. Chính Hợp tác xã Nông nghiệp Anh Ba Việt Nam cho biết đang vướng hạ tầng chiết rót, đóng gói chuẩn hóa và cơ hội tiếp cận thị trường. Đây là chi tiết cần được đặt cạnh các tuyên bố về khả năng nhân rộng: khi một chế phẩm sinh học đi ra khỏi phạm vi nhóm nông dân quen thuộc, bao bì, độ ổn định, nhãn hàng hóa, truy xuất, điều kiện bảo quản và năng lực sản xuất đồng nhất trở thành những mắt xích bắt buộc.

Vai trò của ThS. Nguyễn Thị Kim Thoa vì thế nằm ở điểm nối giữa tri thức phát triển nông thôn, tổ chức cộng đồng và quá trình đưa một cách làm nông nghiệp sinh thái thành quy trình có pháp nhân đứng ra sản xuất, chuyển giao. Từ Abavina đến hợp tác xã mới, bà không chỉ đứng tên đại diện một hồ sơ dự thi mà trực tiếp tham gia xây dựng mạng lưới nông dân, đào tạo và điều hành đơn vị triển khai. Đây cũng là phần làm rõ chủ thể của sáng kiến: công nghệ không tách khỏi người tổ chức cách nó được đưa xuống ruộng.

Hoạt động triển khai giải pháp vi sinh bản địa trong hệ sinh thái Abavina – AbaBio. Ảnh: Hồ sơ dự án AbaBio/Sáng kiến Khoa học 2026.

AbaBio hiện đã vượt qua giai đoạn ý tưởng nhưng chưa nên được coi là công nghệ đã được chứng minh đầy đủ ở quy mô lớn. Những mốc tiếp theo cần theo dõi không phải chỉ là kết quả cuộc thi ngày 1/10, mà là hồ sơ sáng chế tiến đến đâu, quy trình chất lượng được chuẩn hóa thế nào, dữ liệu thử nghiệm có được công bố đủ để kiểm tra độc lập hay không và hệ thống chiết rót – đóng gói có giải quyết được điểm nghẽn hiện tại. Nếu những phần đó được làm rõ, giá trị của vi sinh bản địa sẽ được đo bằng khả năng tạo ra kết quả lặp lại ngoài thực địa, chứ không chỉ bằng câu chuyện tận dụng phụ phẩm hay một bộ hồ sơ dự thi.