Một lễ hội đã ngừng tổ chức từ sau năm 1949 không thể trở lại chỉ bằng việc dựng sân khấu, chuẩn bị lễ vật rồi gọi đó là phục dựng. Những nghi thức từng diễn ra ra sao, tuyến rước đi qua đâu, cộng đồng thờ ai, phần hội gắn với đời sống cư dân biển như thế nào đều phải được lần tìm từ những nguồn tư liệu còn lại.

Đó là bài toán mà TS. Hoàng Thị Bình, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, cùng nhóm nghiên cứu đặt ra khi thực hiện nhiệm vụ bảo tồn lễ hội Đình – Miếu Cái Chiên tại Quảng Ninh. Nhiệm vụ kéo dài 18 tháng, không chỉ nhằm nhận diện giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của cụm di tích mà còn đưa một sinh hoạt cộng đồng từng bị gián đoạn nhiều thập kỷ trở lại đời sống của cư dân đảo.

TS. Hoàng Thị Bình trình bày kết quả nghiên cứu về bảo tồn lễ hội Đình – Miếu Cái Chiên tại phiên nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh ngày 29/6/2026. Ảnh: Mỹ Phương/Trung tâm Ứng dụng KH-CN và ĐMST tỉnh Quảng Ninh.

Khi ký ức người cao tuổi trở thành dữ liệu nghiên cứu

Đình Cái Chiên cùng miếu Ông, miếu Bà và miếu Quan Lớn tạo thành một không gian tín ngưỡng gắn với lịch sử định cư của cộng đồng trên đảo. Đình được xác định có từ thời Hậu Lê, từng qua nhiều lần sửa chữa và trùng tu. Trước năm 1949, lễ hội được tổ chức vào tháng Giêng, sau đó bị gián đoạn trong một thời gian dài.

Khoảng trống ấy khiến việc phục dựng không thể chỉ dựa vào một văn bản có sẵn. Nhóm nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa, sưu tầm tư liệu, phỏng vấn các bậc cao niên và đối chiếu những thông tin thu được với các hình thức lễ hội truyền thống ở vùng ven biển Bắc Bộ. Những câu chuyện còn nằm trong trí nhớ của người dân vì thế được đặt cạnh nguồn tư liệu lịch sử và bối cảnh văn hóa rộng hơn.

Cách làm này đặc biệt quan trọng với một di sản mà nhiều chi tiết đã không còn được thực hành liên tục. Ký ức của cộng đồng cung cấp những đầu mối về nghi thức, không gian và cách tổ chức, nhưng việc khôi phục cần thêm bước kiểm tra, hệ thống hóa và đối chiếu. Nhóm do TS. Hoàng Thị Bình làm chủ nhiệm vì vậy không chỉ ghi lại lời kể mà tìm cách xác định những yếu tố cấu thành lễ hội để đưa trở lại một chỉnh thể có thể thực hành.

Lễ hội truyền thống được xác định diễn ra vào ngày 18 và 19 tháng Giêng âm lịch. Phần nghi lễ gồm cáo yết, rước thần, tế Thành hoàng và dâng hương. Phần hội gắn với đời sống cư dân biển qua những hoạt động như đua thuyền rồng, thi buộc lưới, chế biến hải sản và các trò chơi dân gian.

Không gian nghi lễ tại lễ hội Đình – Miếu Cái Chiên được tổ chức trở lại tháng 3/2026. Ảnh: Như Hoa – Duy Đông/Trung tâm Ứng dụng KH-CN và ĐMST tỉnh Quảng Ninh.

Điểm đáng chú ý nằm ở vai trò của cộng đồng trong quá trình phục dựng. Người dân không chỉ xuất hiện khi lễ hội đã hoàn tất kịch bản. Các bậc cao niên tham gia cung cấp ký ức, cư dân địa phương tham gia thực hành nghi lễ và phần hội, còn chính quyền cùng nhóm nghiên cứu phối hợp tổ chức lại không gian lễ hội tại đình – miếu.

Nhờ vậy, đối tượng của nghiên cứu không phải một nghi thức nằm yên trong hồ sơ. Những gì được sưu tầm và hệ thống hóa phải quay lại nơi chúng từng tồn tại, được người dân thực hành và tiếp tục điều chỉnh trong đời sống hiện tại.

Một nghiên cứu đi tới ngày hội thật

Ngày 6 và 7/3/2026, tức ngày 18 và 19 tháng Giêng năm Bính Ngọ, lễ hội Đình – Miếu Cái Chiên được tổ chức trở lại. Những nghi thức dâng lễ tại các miếu, cáo yết, rước thần, tế Thành hoàng cùng các hoạt động hội được đưa trở lại không gian của cộng đồng sau nhiều thập kỷ gián đoạn.

Việc một nhiệm vụ nghiên cứu đi tới một lễ hội được thực hành thật tạo ra khác biệt so với những công trình chỉ kết thúc bằng báo cáo. Ở đây, sản phẩm nghiên cứu gồm cả báo cáo khoa học về di tích và lễ hội, giải pháp bảo tồn, tư liệu hình ảnh, phim khoa học, tập sách ảnh và chính việc phục dựng lễ hội.

Đến ngày 29/6/2026, Hội đồng khoa học và công nghệ chuyên ngành của tỉnh Quảng Ninh đánh giá nhiệm vụ ở mức đạt yêu cầu. Hội đồng ghi nhận nhóm hoàn thành các mục tiêu, đồng thời có thêm một bài báo khoa học vượt so với sản phẩm trong hợp đồng. Ngày 10/8, thông tin kết quả nhiệm vụ tiếp tục được Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Ninh công khai.

Các bậc cao niên, cư dân Cái Chiên, đại diện địa phương và nhóm nghiên cứu tại không gian đình – miếu trong dịp phục dựng lễ hội năm 2026. Ảnh: VICAST.

Những mốc này giúp phân biệt giữa một hoạt động trình diễn phục dựng với kết quả của một quá trình nghiên cứu đã được nghiệm thu. Tuy nhiên, cũng cần giữ đúng phạm vi của công trình. Một trong những mục tiêu của nhiệm vụ là kết nối di sản với phát triển du lịch tại Cái Chiên, nhưng việc lễ hội được phục dựng chưa đồng nghĩa đã chứng minh lượng khách, thu nhập hay sinh kế của người dân tăng lên.

Những tác động ấy cần dữ liệu theo dõi riêng sau khi lễ hội vận hành trong những năm tiếp theo. Giá trị có thể xác định ở thời điểm hiện tại là một hệ thống tư liệu đã được hình thành, các yếu tố của lễ hội được nhận diện và một sinh hoạt văn hóa từng mất khỏi đời sống cộng đồng đã có điều kiện để được thực hành trở lại.

Từ Cái Chiên tới bài toán di sản biển

Công việc tại Cái Chiên cũng không đứng riêng trong hướng nghiên cứu hiện nay của TS. Hoàng Thị Bình. Tháng 7/2026, chị tiếp tục xuất hiện với vai trò chủ nhiệm đề tài khoa học xã hội và nhân văn cấp quốc gia nghiên cứu mô hình du lịch gắn với bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa biển Nam Trung Bộ.

Ở phạm vi lớn hơn này, câu hỏi không chỉ là bảo tồn một lễ hội mà mở sang mối quan hệ giữa di sản, du lịch, cộng đồng cư dân ven biển, liên kết vùng và dữ liệu văn hóa. Cách tiếp cận vẫn giữ một điểm chung với trường hợp Cái Chiên là di sản không được xem như một vật thể tách khỏi đời sống của người đang sở hữu và thực hành nó.

Trường hợp Cái Chiên cũng cho thấy giới hạn của việc lấy một mô hình để áp vào mọi địa phương. Mỗi cộng đồng có lịch sử định cư, hệ thống tín ngưỡng, nguồn tư liệu và mức độ đứt đoạn khác nhau. Phương pháp khảo sát, phỏng vấn, đối chiếu và đưa cộng đồng tham gia có thể được tham khảo, nhưng nội dung được phục dựng phải bắt đầu từ chính dữ liệu của địa phương.

Với TS. Hoàng Thị Bình, phần việc đáng chú ý trong công trình này không nằm ở việc tạo ra một ngày hội nhiều màu sắc. Đó là quá trình biến những mảnh ký ức còn phân tán thành dữ liệu có thể kiểm tra, đặt chúng cạnh tư liệu lịch sử rồi đưa kết quả nghiên cứu trở lại chính cộng đồng đã lưu giữ những ký ức ấy.