Trong cuộc trao đổi với Phụ nữ Mới, ThS. Lê Thị Mỹ Hảo, Trưởng Bộ môn Phát sinh học và Phân loại đất, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa đã chia sẻ những góc nhìn khoa học về sức khỏe đất, thực trạng suy thoái đất ở Việt Nam cũng như các giải pháp bảo vệ nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng này.

ThS. Lê Thị Mỹ Hảo, Trưởng Bộ môn Phát sinh học và Phân loại đất, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa . Ảnh: Hoàng Toàn

P.V: Xin chị cho biết, khi nói đến "sức khỏe đất" các nhà khoa học đang đánh giá những yếu tố cụ thể nào? Làm thế nào để biết một vùng đất đang khỏe hay đang suy thoái? 

ThS. Lê Thị Mỹ Hảo: Khi nói đến sức khỏe đất, các nhà khoa học không chỉ đánh giá đất có nhiều hay ít dinh dưỡng mà đánh giá khả năng của đất trong việc thực hiện các chức năng thiết yếu như: duy trì năng suất cây trồng, cung cấp và điều tiết nước, lưu giữ và tuần hoàn dinh dưỡng, tích lũy carbon, đồng thời duy trì đa dạng sinh học trong đất.

Một vùng đất được coi là khỏe khi các chức năng này vẫn hoạt động hiệu quả và ổn định theo thời gian; ngược lại, đất được xem là suy thoái khi khả năng thực hiện một hoặc nhiều chức năng bị suy giảm, biểu hiện qua năng suất giảm, đất chặt cứng, khả năng giữ nước kém, hàm lượng chất hữu cơ thấp, mất cân đối dinh dưỡng hoặc suy giảm hoạt động sinh học đất.

Trong điều kiện Việt Nam, đất khỏe không chỉ là đất có năng suất cao mà còn phải duy trì được độ phì, chống chịu tốt với hạn hán, ngập úng và biến đổi khí hậu, đồng thời bảo đảm khả năng sản xuất bền vững cho các thế hệ sau.

Nói một cách đơn giản, sức khỏe đất là khả năng của đất trong việc duy trì sản xuất cây trồng, cung cấp nước và dinh dưỡng, tích lũy carbon và nuôi dưỡng hệ sinh vật đất. Đất khỏe không nhất thiết là đất màu mỡ nhất, mà là đất vẫn thực hiện tốt các chức năng này một cách bền vững theo thời gian.

Trong quá trình khảo sát thực địa, chị và các đồng nghiệp thường gặp những vấn đề gì đáng lo ngại nhất đối với sức khỏe đất ở Việt Nam hiện nay?

Qua điều tra và quna trắc đất tại nhiều vùng sản xuất ở VN, điều đáng lo ngại nhất hiện nay là sự suy giảm chất hữu cơ đất, chua hóa, mất cân đối dinh dưỡng và suy giảm hoạt động sinh học đất. Những quá trình này diễn ra âm thầm nhưng làm giảm khả năng giữ nước, cung cấp dinh dưỡng và duy trì năng suất cây trồng, cho thấy sức khỏe đất đang suy giảm ở nhiều vùng sản xuất nông nghiệp.

ThS. Lê Thị Mỹ Hảo: "Trong điều kiện Việt Nam, đất khỏe không chỉ là đất có năng suất cao mà còn phải duy trì được độ phì, chống chịu tốt với hạn hán, ngập úng và biến đổi khí hậu, đồng thời bảo đảm khả năng sản xuất bền vững cho các thế hệ sau". Ảnh: Hoàng Toàn

Việc xác định một loại đất phù hợp với một loại cây trồng cụ thể được thực hiện như thế nào? Những dữ liệu nào được sử dụng để đưa ra khuyến cáo cho người sản xuất?

Việc xác định một loại đất có phù hợp với một loại cây trồng hay không không chỉ dựa vào tên đất (thổ nhưỡng) mà dựa trên mức độ đáp ứng các yêu cầu sinh thái của cây trồng. Các nhà khoa học sẽ đối chiếu đặc tính của đất với nhu cầu của cây về nước, dinh dưỡng, độ sâu tầng đất, độ chua, khả năng thoát nước, độ dốc địa hình và điều kiện khí hậu.

Để đưa ra khuyến cáo, chúng tôi sử dụng đồng thời nhiều nguồn dữ liệu như bản đồ đất, kết quả phân tích đất (pH, chất hữu cơ, dinh dưỡng, độ mặn...), số liệu khí hậu, địa hình, nguồn nước tưới và năng suất cây trồng trong thực tế sản xuất. Trên cơ sở đó, mức độ thích hợp của đất được phân hạng từ rất thích hợp, thích hợp, ít thích hợp đến không thích hợp đối với từng loại cây trồng.

Một người nông dân đang nắm một nắm đất chứa đầy giun, loài giun đất rất quan trọng và tốt cho đất. Nguồn ảnh: iStock

Ngày nay, việc đánh giá không chỉ dừng ở khả năng cây có thể sinh trưởng trên đất đó hay không, mà còn xem xét đất có đủ sức khỏe để duy trì năng suất ổn định, sử dụng nước và dinh dưỡng hiệu quả, đồng thời chống chịu tốt với các tác động của biến đổi khí hậu hay không. Đây là cơ sở để đưa ra các khuyến cáo sử dụng đất và lựa chọn cây trồng theo hướng hiệu quả và bền vững hơn.

Hay nói một cách đơn giản, chúng tôi so sánh "nhu cầu của cây trồng" với "khả năng đáp ứng của đất". Các dữ liệu được sử dụng gồm đặc tính đất, khí hậu, nguồn nước và kết quả sản xuất thực tế. Nếu các điều kiện này phù hợp, cây sẽ cho năng suất ổn định và hiệu quả kinh tế cao; ngược lại, việc canh tác sẽ gặp nhiều rủi ro và chi phí lớn hơn.

Chị có thể chia sẻ một ví dụ cụ thể về trường hợp kết quả nghiên cứu của Viện đã giúp địa phương hoặc người dân thay đổi cách canh tác và nâng cao hiệu quả sản xuất?

Một ví dụ điển hình là các mô hình nông lâm kết hợp trên đất dốc ở Sơn La. Trước đây, nhiều diện tích canh tác ngô độc canh trên đất dốc gặp tình trạng xói mòn mạnh, đất nhanh suy giảm độ phì và hiệu quả sản xuất không bền vững. Thông qua các nghiên cứu của Viện Thổ nhưỡng Nông hóa và các đối tác trong Chương trình Agroforestry for Livelihoods (AFLi), các mô hình kết hợp cây ăn quả, cây thức ăn chăn nuôi và dải cỏ theo đường đồng mức đã được xây dựng và đánh giá tại Sơn La. Kết quả cho thấy các hệ thống nông lâm kết hợp có khả năng kiểm soát xói mòn, cải thiện độ phì đất và mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn trong dài hạn so với hệ thống độc canh truyền thống. Đến năm 2021, chương trình đã xây dựng hơn 425 mô hình trình diễn nông dân và 6 cảnh quan trình diễn quy mô lớn tại khu vực Tây Bắc, tạo cơ sở thực tiễn cho việc nhân rộng các mô hình canh tác bền vững trên đất dốc.

Đối với các vùng sản xuất nông nghiệp hữu cơ, việc đánh giá sức khỏe đất cần đáp ứng những tiêu chuẩn nào? Những khó khăn lớn nhất hiện nay là gì?

Đối với sản xuất nông nghiệp hữu cơ, yêu cầu đối với đất không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng các tiêu chuẩn về dư lượng hóa chất hay ô nhiễm môi trường, mà quan trọng hơn là phải duy trì được một nền sức khỏe đất tốt. Điều đó có nghĩa là đất phải có hàm lượng chất hữu cơ phù hợp, hoạt động sinh học đất phong phú, cấu trúc đất ổn định, khả năng giữ nước và cung cấp dinh dưỡng tốt, đồng thời hạn chế các nguy cơ ô nhiễm kim loại nặng hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật.

Để cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt thì yếu tố quyết định không thể thiếu đó là môi trường đất.

Nếu tiếp cận theo quan điểm sức khỏe đất hiện đại, một vùng sản xuất hữu cơ cần bảo đảm đất vẫn thực hiện hiệu quả các chức năng quan trọng như cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng, điều tiết nước, tích lũy carbon, duy trì đa dạng sinh học đất và bảo vệ môi trường.

Khó khăn lớn nhất hiện nay là chúng ta đã có khá nhiều quy định về sản xuất hữu cơ, nhưng chưa có một bộ chỉ tiêu sức khỏe đất thống nhất dành riêng cho sản xuất hữu cơ ở Việt Nam. Việc đánh giá thường mới tập trung vào các chỉ tiêu hóa học hoặc kiểm soát ô nhiễm, trong khi các chỉ tiêu phản ánh hoạt động sinh học đất, đa dạng sinh học đất và khả năng thực hiện các chức năng đất còn rất ít được theo dõi thường xuyên.

Được biết, hiện nay Viện Thổ nhưỡng Nông hóa đang xây dựng các bản đồ đất và cơ sở dữ liệu đất đai. Người dân, doanh nghiệp hoặc chính quyền địa phương có thể sử dụng những thông tin này như thế nào trong thực tế?

Bản đồ đất (thổ nhưỡng) và CSDL đất đai không chỉ là tài liệu dành cho các nhà khoa học mà là công cụ hỗ trợ trực tiếp cho người dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trong quá trình sản xuất và quản lý tài nguyên đất.

Đối với người dân, các thông tin về loại đất, độ chua, hàm lượng dinh dưỡng, chất hữu cơ, khả năng giữ nước hay mức độ thích hợp cây trồng sẽ giúp lựa chọn cây trồng phù hợp, sử dụng phân bón hợp lý và giảm rủi ro trong sản xuất.

Đối với doanh nghiệp, cơ sở dữ liệu đất giúp xác định vùng nguyên liệu phù hợp, quy hoạch vùng sản xuất tập trung, xây dựng chuỗi liên kết và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Đối với chính quyền địa phương, đây là cơ sở KH quan trọng để quy hoạch SDĐ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp công nghệ cao và quản lý tài nguyên đất theo hướng bền vững.

Trong tương lai, khi cơ sở dữ liệu đất được số hóa đầy đủ, người dân có thể tra cứu thông tin đất ngay trên điện thoại hoặc máy tính. Chỉ cần xác định vị trí thửa ruộng, người sử dụng có thể biết được tình trạng dinh dưỡng, mức độ thích hợp cây trồng và các khuyến cáo kỹ thuật liên quan. Đây là nền tảng để phát triển nông nghiệp chính xác, sử dụng phân bón hiệu quả hơn, giảm chi phí sản xuất và bảo vệ môi trường

Có thể hiểu đơn giản rằng bản đồ đất giống như "hồ sơ sức khỏe" của từng vùng đất. Người dân dùng để biết nên trồng cây gì và bón phân như thế nào; doanh nghiệp dùng để xây dựng vùng nguyên liệu; còn chính quyền dùng để quy hoạch sản xuất và quản lý tài nguyên đất một cách khoa học và bền vững.

Nếu một nông dân muốn cải thiện sức khỏe đất trên ruộng của mình, chị sẽ đưa ra những khuyến nghị quan trọng nhất là gì?

Điều quan trọng nhất là hãy coi đất là một cơ thể sống chứ không chỉ là giá thể để trồng cây. Muốn đất khỏe lâu dài thì phải nuôi đất trước khi nuôi cây.

Thứ nhất, cần tăng cường bổ sung chất hữu cơ cho đất thông qua phân hữu cơ, phân chuồng ủ hoai, phân xanh, phụ phẩm cây trồng hoặc che phủ đất. Chất hữu cơ chính là nguồn thức ăn của hệ sinh vật đất và là nền tảng của sức khỏe đất.

Thứ hai, sử dụng phân bón cân đối và hợp lý. Không nên chỉ tập trung vào đạm, lân, kali mà cần quan tâm cả trung lượng, vi lượng và tình trạng đất thực tế để tránh mất cân đối dinh dưỡng.

Thứ ba, hạn chế để đất trống trong thời gian dài. Việc trồng cây che phủ, luân canh hoặc xen canh sẽ giúp bảo vệ đất, giảm xói mòn, tăng tích lũy hữu cơ và cải thiện đa dạng sinh học đất.

Thứ tư, sử dụng nước hợp lý và hạn chế các biện pháp canh tác làm đất quá mức gây phá vỡ cấu trúc đất.

Và cuối cùng, nên theo dõi sức khỏe đất định kỳ thông qua các chỉ tiêu cơ bản như pH, chất hữu cơ, dinh dưỡng và các dấu hiệu thực tế trên đồng ruộng như khả năng giữ nước, độ tơi xốp, sự phát triển của bộ rễ và năng suất cây trồng.

Nếu muốn đơn giản nhưng hiệu quả nhất để cải thiện sức khỏe đất, đồng thời giúp giảm chi phí sản xuất và nâng cao tính bền vững của nông nghiệp trong dài hạn thì ưu tiên tập trung vào 3 vấn đề đó là: (1) Tăng cường chất hữu cơ cho đất; (2) Bón phân cân đối theo nhu cầu cây trồng và điều kiện đất; (3) Duy trì che phủ đất và đa dạng hóa hệ thống canh tác.

Trong thời gian tới, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa đang triển khai những nghiên cứu hoặc dự án nào nhằm bảo vệ và phục hồi sức khỏe đất ở Việt Nam, thưa chị?

Viện Thổ nhưỡng Nông hóa đang tập trung vào bốn nhóm nhiệm vụ trọng tâm nhằm nhằm bảo vệ và phục hồi sức khỏe đất ở Việt Nam.

Thứ nhất là số hóa tài nguyên đất thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia, bản đồ đất số và các nền tảng thông tin phục vụ quản lý, khai thác và sử dụng đất hiệu quả.

Thứ hai là nghiên cứu, xây dựng hệ thống giám sát và quản lý sức khỏe đất, bao gồm các bộ chỉ tiêu, phương pháp đánh giá và công cụ theo dõi chất lượng đất trên phạm vi cả nước.

Thứ ba là phát triển các công nghệ cải tạo, phục hồi đất suy thoái, nâng cao độ phì và khả năng chống chịu của đất trước các tác động của biến đổi khí hậu.

Thứ tư là nghiên cứu các giải pháp quản lý đất và dinh dưỡng cây trồng theo hướng giảm phát thải khí nhà kính, tăng tích lũy carbon trong đất và thúc đẩy phát triển nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và bền vững.

Cảm ơn ThS. Lê Thị Mỹ Hảo về cuộc trò chuyện!