Ngày 14/3 hằng năm được cộng đồng khoa học quốc tế lựa chọn là International Day of Mathematics, gắn với hằng số π nổi tiếng. Ngày này được khởi xướng bởi UNESCO nhằm tôn vinh vẻ đẹp và vai trò của toán học đối với sự phát triển của khoa học, công nghệ cũng như đời sống xã hội.

Tại Việt Nam, năm 2026, sự kiện được Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức với chủ đề “Toán học – Niềm tin và hy vọng”. Chương trình hướng tới việc đưa toán học đến gần hơn với công chúng, đồng thời khơi gợi suy nghĩ về vai trò của tư duy khoa học trong bối cảnh thế giới đang thay đổi nhanh chóng.

Theo Phan Thị Hà Dương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Toán học quốc tế UNESCO (Viện Toán học), sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ đang làm thay đổi cách con người làm việc và sinh sống. Nhiều hệ thống từng được xem là ổn định nay phải đối mặt với những thách thức mới. Trong bối cảnh đó, toán học đóng vai trò như một nền tảng đáng tin cậy giúp con người hiểu và lý giải thế giới.

“Không chỉ là một lĩnh vực mang tính trừu tượng, toán học còn là công cụ quan trọng để khám phá các quy luật ẩn sâu trong những hệ thống phức tạp, từ khoa học tự nhiên đến kinh tế – xã hội”, bà nhấn mạnh.

GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam phát biểu tại sự kiện. Ảnh: VGP

Phát biểu tại sự kiện, Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng trong thời đại của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, toán học ngày càng thể hiện vai trò trung tâm. Từ các hệ thống máy tính hiện đại, thuật toán hiệu năng cao cho tới nền tảng công nghệ số, tất cả đều dựa trên nền tảng toán học.

Những năm gần đây, nhiều chương trình nghiên cứu và ứng dụng toán học đã được triển khai mạnh mẽ, đóng góp vào công tác quản lý, sản xuất cũng như nâng cao năng suất. Điều đó cho thấy toán học không chỉ tồn tại trong các phòng nghiên cứu, mà đang hiện diện ngày càng rõ nét trong đời sống hiện đại.

Nhìn lại lịch sử phát triển của ngành toán trong hệ thống Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ông Trần Hồng Thái đánh giá đây là một hành trình đáng tự hào. Trong đó, Viện Toán học được xem là một trong những cái nôi của toán học Việt Nam, nơi nhiều thế hệ nhà khoa học đã có những đóng góp quan trọng, mở ra các hướng nghiên cứu mới cho ngành.

Dù lĩnh vực toán học cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn trong thời gian qua, cộng đồng các nhà toán học Việt Nam vẫn duy trì được sự phát triển và tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong hệ thống nghiên cứu khoa học của đất nước.

Nhân dịp này, lãnh đạo Viện Hàn lâm cũng bày tỏ sự cảm ơn tới các tổ chức quốc tế, đặc biệt là UNESCO, cùng nhiều đối tác khoa học trên thế giới đã đồng hành, hỗ trợ Viện Toán học trong suốt nhiều năm qua.

Tuy nhiên, theo ông Trần Hồng Thái, ngành toán vẫn đang đứng trước không ít thách thức, từ cơ chế vận hành, bài toán thu hút và phát triển nhân tài cho tới yêu cầu nâng cao vị thế của toán học Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.

Lãnh đạo Viện Hàn lâm cho biết định hướng sắp tới sẽ không cắt giảm biên chế đối với các nhà khoa học. Thay vào đó, cơ chế nhân sự sẽ được điều chỉnh theo hướng giảm dần các vị trí hưởng lương từ ngân sách, đồng thời tăng các vị trí được chi trả từ nguồn hoạt động khoa học. Cách làm này được kỳ vọng tạo thêm dư địa phát triển nhân lực cho các ngành nghiên cứu cơ bản như toán, lý, hóa và sinh học.

Song song với đó, Viện Hàn lâm sẽ đẩy mạnh hợp tác quốc tế. Không chỉ mời các chuyên gia nước ngoài đến làm việc ngắn hạn, các chương trình hợp tác mới sẽ hướng tới việc tạo điều kiện để các nhà khoa học quốc tế gắn bó lâu dài hơn với Viện Toán học.

Theo ông Trần Hồng Thái, nếu có quyết tâm chính trị, cơ chế phù hợp và sự đồng thuận của cộng đồng khoa học, Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được những bước tiến mới trong nghiên cứu khoa học cơ bản. Trong thời gian tới, Viện Hàn lâm dự kiến trình các cơ quan có thẩm quyền một số chính sách thúc đẩy nghiên cứu cơ bản, đồng thời đặt mục tiêu đưa Viện Hàn lâm trở thành một trong 10 cơ sở nghiên cứu khoa học hàng đầu Đông Nam Á.

Một điểm nhấn của chương trình Ngày Toán học Quốc tế 2026 là chuỗi bài giảng đại chúng dành cho cộng đồng.

Bài giảng đầu tiên mang chủ đề “Bất định và hy vọng”, do Phan Thành Nam, nhà toán học đang công tác tại Ludwig Maximilian University of Munich (Đức), trình bày. Ông là người từng nhận Giải thưởng của Hội Toán học châu Âu năm 2020.

Trong phần chia sẻ, GS. Phan Thành Nam phân tích cách toán học tiếp cận những hệ thống chứa đựng yếu tố bất định, đồng thời cho thấy các mô hình toán học có thể giúp con người hiểu rõ hơn những hiện tượng tưởng chừng khó dự đoán.

Bài giảng thứ hai với chủ đề “Lưu thông (tái) định hình thành phố” được trình bày bởi kiến trúc sư Lê Quang, nhà sáng lập lequang-architects LAB. Từ góc nhìn của kiến trúc và quy hoạch đô thị, bài nói chuyện phân tích cách các nguyên lý toán học và mô hình dữ liệu có thể hỗ trợ tổ chức dòng lưu thông trong đô thị hiện đại, qua đó góp phần xây dựng những thành phố hiệu quả và bền vững hơn.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: VGP

Bên cạnh các bài giảng, chương trình còn có tọa đàm với chủ đề “Toán học – Niềm tin và hy vọng”. Những trao đổi cởi mở giữa các nhà khoa học và người tham dự đã mang lại góc nhìn đa chiều về vai trò của toán học trong việc giải thích các vấn đề của thế giới hiện đại, đồng thời truyền cảm hứng cho học sinh, sinh viên và những người yêu khoa học.

Trong một thế giới ngày càng nhiều biến động, toán học với tính chính xác và khả năng khám phá các quy luật ẩn sâu tiếp tục khẳng định vai trò như một nền tảng tri thức giúp con người hiểu rõ hơn về thực tại và định hình tương lai.