TS Nguyễn Phan Quế Mai trong một hoạt động tại LiteratureXchange Festival 2025 ở Đan Mạch. Ảnh: Hreinn Gudlaugsson/Wikimedia Commons, CC0.

Có một chi tiết nhỏ nói khá nhiều về cách TS Nguyễn Phan Quế Mai làm việc với ngôn ngữ. Khi một cảnh viết bằng tiếng Anh chưa tìm được đúng giọng, bà từng chuyển sang viết bản nháp cảnh đó bằng tiếng Việt. Tiếng mẹ đẻ ở đây không đứng phía sau bản tiếng Anh như một văn bản chờ được dịch, mà trực tiếp tham gia quá trình tìm giọng điệu cho tác phẩm.

TS Nguyễn Phan Quế Mai là nhà văn, nhà thơ và dịch giả Việt Nam, có bằng Tiến sĩ ngành Creative Writing - viết sáng tạo - tại Lancaster University, Vương quốc Anh. Trường đại học này xác nhận bà đã hoàn thành cả chương trình thạc sĩ và tiến sĩ về Creative Writing; quá trình đào tạo cũng gắn với việc bà phát triển các bản thảo sáng tác bằng tiếng Anh.

Nhìn từ trường hợp này, đóng góp của một nữ trí thức không nhất thiết phải bắt đầu từ phòng thí nghiệm. Lao động ngôn ngữ cũng có thể tạo ra tri thức, chuyển tải kinh nghiệm văn hóa và đưa những câu chuyện hình thành trong một cộng đồng đến với cộng đồng đọc khác. Cách tiếp cận ấy gần với lát cắt phụ nữ trí thức trong dòng chảy tri thức hiện đại, nơi năng lực sáng tạo đi cùng khả năng truyền thông và kết nối tri thức.

Hai ngôn ngữ cùng nằm trên một bàn viết

Nguyễn Phan Quế Mai khởi đầu con đường văn chương bằng thơ tiếng Việt trước khi đi sâu vào sáng tác bằng tiếng Anh. Hồ sơ cập nhật của tác giả cho thấy bà hoạt động đồng thời ở ba vai trò: sáng tác bằng tiếng Việt, sáng tác bằng tiếng Anh và dịch thuật. Tác phẩm của bà hiện đã được chuyển sang hơn 25 ngôn ngữ.

Điều đáng chú ý không nằm đơn thuần ở con số ngôn ngữ. Trong quá trình viết, tiếng Việt và tiếng Anh có thể đổi vai cho nhau. Một bài viết về phương pháp sáng tác của Quế Mai ghi lại trường hợp bà nhiều lần không tìm được sắc thái cảm xúc phù hợp cho một cảnh bằng tiếng Anh, nhưng khi chuyển sang phác thảo bằng tiếng Việt, giọng kể mới xuất hiện.

Đó là một cách làm khác với việc viết hoàn chỉnh bằng một ngôn ngữ rồi chuyển toàn bộ sang ngôn ngữ kia. Ngôn ngữ mẹ đẻ trở thành công cụ tư duy ngay trong quá trình sáng tác bằng ngoại ngữ. Sau đó, người viết lại phải thực hiện thêm một lớp lao động: tìm cách chuyển cảm xúc, nhịp điệu và hệ quy chiếu của bản tiếng Việt sang tiếng Anh mà không biến chúng thành những câu chữ xa lạ với chính chất liệu đã tạo nên chúng.

TS Nguyễn Phan Quế Mai (giữa, áo dài cam) phát biểu tại một phiên thảo luận của Emirates Airline Festival of Literature năm 2024. Ảnh: Shahdmurshed/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Nền tảng đào tạo Creative Writing tại Lancaster giúp bổ sung một lớp khác cho quá trình này. Lancaster University ghi nhận Nguyễn Phan Quế Mai viết tác phẩm dài đầu tiên bằng tiếng Anh trong thời gian học thạc sĩ và tiếp tục hoàn thiện khi làm tiến sĩ. Như vậy, việc chuyển sang sáng tác tiếng Anh không chỉ dựa vào khả năng sử dụng ngoại ngữ mà còn gắn với quá trình đào tạo có hệ thống về cấu trúc, nghiên cứu, viết và biên tập văn bản.

Dịch thuật không đứng ngoài nghề viết

Trên trang tác giả của Nguyễn Phan Quế Mai có một khu vực riêng dành cho các tác phẩm bà chuyển ngữ. Danh mục trải từ thơ, văn xuôi đến sách dành cho độc giả trẻ, gồm cả những bản dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh và từ tiếng Anh sang tiếng Việt; một số được thực hiện cùng cộng sự. Điều đó cho thấy dịch thuật không phải công việc xuất hiện ngẫu nhiên bên cạnh sáng tác mà đã trở thành một phần tương đối bền vững trong hoạt động văn chương của bà.

Người dịch văn học phải giải quyết một bài toán khác người dịch thông tin thuần túy. Một câu đúng về nghĩa chưa chắc đã đúng về nhịp; một từ có từ tương đương trong từ điển chưa chắc mang cùng lớp ký ức hay sắc thái văn hóa. Chính vì thế, chuyển ngữ là quá trình phải liên tục lựa chọn giữa giữ nguyên, giải thích, thay thế hoặc tìm một cấu trúc khác để người đọc ở ngôn ngữ mới vẫn tiếp cận được văn bản.

Ở quy mô rộng hơn, đưa văn học Việt đến bạn đọc ở một ngôn ngữ khác phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng chuyển ngữ và hệ thống xuất bản phía sau. Phụ nữ Mới từng ghi nhận một dự án dịch văn học Đông Nam Á, trong đó tác phẩm Việt Nam được lựa chọn để chuyển ngữ và đưa vào thị trường xuất bản khác. Trường hợp Nguyễn Phan Quế Mai cho thấy một con đường khác ở cấp độ cá nhân: người viết tự làm việc giữa hai ngôn ngữ và đồng thời tham gia dịch tác phẩm của người khác.

Thành quả dễ nhìn thấy nhất của quá trình đó là độ mở của thị trường đọc. Website của tác giả cho biết các sáng tác của Nguyễn Phan Quế Mai đã được dịch sang hơn 25 ngôn ngữ; danh mục hiện có nhiều ấn bản tại các thị trường châu Âu và những khu vực khác. Tuy nhiên, việc được dịch rộng không nên được coi là bằng chứng duy nhất cho giá trị của một người viết. Quan trọng hơn với bài toán nữ trí thức là phương pháp tạo ra khả năng đi qua ranh giới ngôn ngữ ấy.

TS Nguyễn Phan Quế Mai tại Hội sách Göteborg năm 2023. Ảnh: Bengt Oberger/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Đi ra ngoài nhưng không bỏ tiếng Việt ở lại

Viết trực tiếp bằng tiếng Anh để tiếp cận độc giả quốc tế đặt ra một câu hỏi không nhỏ: văn bản cần thích nghi tới đâu để người chưa biết nhiều về Việt Nam vẫn đọc được, nhưng những chi tiết văn hóa không bị làm phẳng?

Trong quá trình sáng tác, Nguyễn Phan Quế Mai vẫn giữ một số từ tiếng Việt với đầy đủ dấu trong văn bản tiếng Anh. Việc quay về tiếng Việt khi cần tìm đúng giọng cho một cảnh cũng cho thấy tiếng mẹ đẻ không bị thay thế khi bà mở rộng sang một ngôn ngữ khác. Nó tiếp tục giữ vai trò như một điểm tham chiếu để người viết kiểm tra cảm xúc, hình ảnh và cách gọi sự vật.

Cách làm này không phải công thức có thể áp dụng nguyên xi cho mọi nhà văn song ngữ. Mỗi lựa chọn dịch đều có đánh đổi và không có một phương án duy nhất bảo đảm mọi sắc thái văn hóa sẽ được giữ nguyên. Nhưng chính việc nhận biết khoảng cách giữa hai ngôn ngữ, thay vì giả định chúng có thể thay thế nhau hoàn toàn, là một năng lực quan trọng của người làm công việc chuyển ngữ.

Ở Nguyễn Phan Quế Mai, ba công việc sáng tác tiếng Việt, viết bằng tiếng Anh và dịch thuật vì thế không nên bị tách thành ba hồ sơ nghề nghiệp độc lập. Chúng bổ sung cho nhau trong một quá trình lao động với chữ nghĩa: tiếng Việt cung cấp một không gian tư duy và ký ức; tiếng Anh mở thêm một không gian độc giả; dịch thuật làm công việc nối hai phía.

Đó cũng là lý do trường hợp Nguyễn Phan Quế Mai phù hợp với chân dung một nữ trí thức Việt Nam mà không cần đặt bà vào khuôn mẫu nhà khoa học. Giá trị tri thức nằm trong năng lực tích lũy chuyên môn, phát triển một phương pháp sáng tạo, chuyển đổi tri thức văn hóa giữa các hệ ngôn ngữ và tạo thêm đường đi cho câu chuyện Việt đến với người đọc bên ngoài Việt Nam.