Tiền bạc, sức khỏe hay sự cô đơn là những điều người ta hay nhắc tới khi bước vào tuổi nghỉ hưu. Tuy nhiên với không ít người, khoảng hụt hẫng khó gọi tên lại đến từ chính cảm giác rời xa vị trí quen thuộc cùng những thói quen công việc đã gắn bó suốt nhiều năm.

Khi không còn ai gọi "anh trưởng phòng"

Trò chuyện trên một diễn đàn dành cho người cao tuổi, ông Quốc (tên nhân vật đã được thay đổi) ngậm ngùi nhắc về những lo lắng thường gặp sau khi rời công sở như thu nhập giảm, sức khỏe đi xuống hay các mối quan hệ thưa dần.

"Hôm qua còn có người gọi 'anh trưởng phòng', hôm nay chỉ còn là 'ông về hưu'", ông Quốc bộc bạch. Từ chỗ kín lịch họp và điện thoại réo liên tục, một người có thể bước vào chuỗi ngày không còn chức danh, cũng chẳng ai tìm đến nhờ giải quyết công việc.

Cảm giác hụt hẫng ấy không đơn thuần là sự nhàn rỗi sinh ra buồn chán. Đó thực chất là khoảng trống về vai trò, vị trí và nỗi trăn trở "liệu bản thân có còn giá trị với những người xung quanh".

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã làm rõ những thay đổi tâm lý sau khi rời công sở. Tạp chí chuyên ngành lão khoa The Gerontologist khảo sát 1.004 người nghỉ hưu tại Hà Lan và chỉ ra ba điều khiến họ tiếc nuối nhất là thu nhập, quan hệ xã hội và địa vị.

Đáng chú ý, những người có sự nghiệp thăng tiến nhanh ít lo lắng về tiền bạc nhưng lại chật vật hơn cả khi phải đối mặt với việc mất địa vị. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 của Đại học Quốc gia Australia khẳng định người gắn bó chặt chẽ với nghề nghiệp sẽ mất rất nhiều thời gian để buông bỏ vai trò cũ.

Tại Việt Nam, câu chuyện của bà Ngọc Hạnh (phường Nghĩa Đô, Hà Nội) chia sẻ với báo Thanh niên là một ví dụ thực tế. Dù nhận lương hưu 5,5 triệu đồng mỗi tháng sau hơn 30 năm làm kế toán, bà Hạnh vẫn chủ động tìm việc làm bán thời gian vì theo bà, "cuộc sống sau nghỉ việc trở nên đơn điệu" và bà muốn "thấy bản thân có ích hơn".

Khảo sát hơn 7.300 lao động cao tuổi của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho thấy có 31,3%, tương đương 2.312 người, mong muốn tiếp tục làm việc. Yếu tố tài chính vẫn đóng vai trò quan trọng, tuy nhiên trường hợp của bà Hạnh phản ánh một thực tế rằng, tiền bạc không phải là lý do duy nhất khiến người già muốn tìm lại niềm vui lao động.

Nghỉ hưu không có nghĩa "rút lui" khỏi xã hội

Pháp luật hiện hành vẫn tạo điều kiện cho người quá tuổi lao động tiếp tục cống hiến nếu có nhu cầu. Theo Bộ luật Lao động 2019, người cao tuổi có thể chủ động thỏa thuận làm việc bán thời gian hoặc rút ngắn giờ làm. Đặc biệt, người đang hưởng lương hưu có thể tiếp tục làm việc và nhận tiền lương theo hợp đồng.

Ở góc độ quản lý, các chính sách xã hội cũng đang mở ra nhiều cơ hội để người lớn tuổi tiếp tục đóng góp trí tuệ và kinh nghiệm. Khi bản thân còn sức khỏe và mong muốn gắn kết, tuổi hưu không hề khép lại các cơ hội làm việc mà chỉ mở ra một phương thức đồng hành mới nhẹ nhàng hơn với đời sống.

Các chính sách đã cụ thể hóa định hướng này bằng những mục tiêu rõ ràng. Theo Quyết định 383/QĐ-TTg về Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, giai đoạn 2025-2030 đặt mục tiêu ít nhất 50% người cao tuổi có nhu cầu và khả năng lao động có việc làm, đồng thời tối thiểu 100.000 người được hỗ trợ hướng nghiệp hoặc đào tạo chuyển đổi nghề.

Mới đây nhất, tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Người cao tuổi Việt Nam lần thứ VII, định hướng phát huy vai trò, nguồn lực người cao tuổi cùng việc phát triển "kinh tế bạc" tiếp tục được đặt ra cho nhiệm kỳ 2026-2031. Cách tiếp cận này cho thấy tuổi già không còn dừng lại ở nhu cầu chăm sóc thụ động, mà đã chuyển sang nhìn nhận đúng đắn về khả năng đóng góp dựa trên sức khỏe, kinh nghiệm và nguyện vọng cá nhân.

Đây cũng là xu hướng chung được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng. Báo cáo Triển vọng Việc làm 2025 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) chỉ ra rằng chính sách dành cho lao động lớn tuổi cần chú trọng vào các hình thức làm việc linh hoạt, thúc đẩy tinh thần học tập suốt đời và tạo không gian để thế hệ đi trước truyền dạy kinh nghiệm cho lớp trẻ.

* Tên nhân vật trong bài đã được thay đổi.