Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương. Ảnh: VINIF

Quyết định rời Pháp để trở về Việt Nam vào tháng 8/2005 là một trong những lựa chọn đáng chú ý trong hành trình khoa học của Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương. Trước đó, bà đã có một vị trí nghề nghiệp ổn định tại Đại học Paris 7, cùng điều kiện thuận lợi cho giảng dạy và nghiên cứu.

Cơ hội này đến với Hà Dương từ năm 1999, sau một chặng đường học tập và nghiên cứu tại Pháp. Khi đó, Khoa Tin học, Đại học Paris 7 tuyển 3 vị trí Phó Giáo sư nhưng nhận khoảng 100 hồ sơ. Dù còn rất trẻ, Phan Thị Hà Dương đã vượt qua nhiều ứng viên có tuổi đời và kinh nghiệm nghiên cứu dày dặn hơn để đứng đầu danh sách tuyển chọn.

Để trở thành Phó Giáo sư hoặc Giáo sư tại Pháp, ứng viên phải trải qua quy trình xét duyệt gồm nhiều bước. Từ bằng cấp, thành tích nghiên cứu, công trình khoa học đến kinh nghiệm giảng dạy đều phải đủ tiêu chuẩn.

Vị trí Phó Giáo sư tại Pháp khi ấy mang lại cho Hà Dương công việc ổn định, chế độ đãi ngộ cùng môi trường thuận lợi để tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu. Tuy nhiên, sau nhiều năm làm việc tại Pháp, bà quyết định trở về Việt Nam, công tác tại Viện Toán học.

Lựa chọn này diễn ra trong bối cảnh Hà Dương đã có một hành trình học thuật đáng chú ý tại châu Âu. Tháng 1/1999, luận án Tiến sĩ của bà được Hội đồng chấm luận án tại Đại học Paris 7 đánh giá ở mức “très honorable” - loại rất xuất sắc.

Trước đó, vào năm 1995, Hà Dương hoàn thành bằng cao học chuyên ngành Hình học đại số. Thành tích học tập xuất sắc giúp bà tiếp tục con đường nghiên cứu tại Pháp. Giáo sư Christian Peskine, người hướng dẫn luận văn và khi đó là Viện trưởng Viện Toán của Đại học Paris 6 và Paris 7, chủ động đề nghị bà tiếp tục làm việc, nghiên cứu.

Cuối năm thứ 3 đại học, Hà Dương nhận được học bổng của Chính phủ Pháp. Với thành tích học tập nổi bật, bà được xét đặc cách sang Pháp học tiếp năm thứ 4 tại Đại học Paris 6, nay là Đại học Sorbonne.

Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương nhận chức Giám đốc Phòng nghiên cứu quốc tế Pháp - Việt về Toán học và Ứng dụng vào tháng 9/2025. Ảnh: VAST

Con đường đến với Toán học của Phan Thị Hà Dương bắt đầu sớm. Sinh năm 1973 trong một gia đình có truyền thống học thuật, bà là con gái của Giáo sư Phan Đình Diệu một trong những người đặt nền móng cho ngành tin học Việt Nam.

Giáo sư Phan Đình Diệu có nhiều đóng góp trong các lĩnh vực như toán học kiến thiết, logic toán, lý thuyết thuật toán, tự động hóa, ngôn ngữ hình thức, lý thuyết mật mã và an toàn thông tin.

Gia đình Hà Dương còn có một người thân nổi tiếng trong lĩnh vực giáo dục là Nhà giáo Văn Như Cương. Ông là người sáng lập và giữ cương vị Hiệu trưởng Trường THPT Lương Thế Vinh, Hà Nội - trường phổ thông dân lập đầu tiên của Việt Nam.

Từ nền tảng gia đình, Hà Dương sớm bộc lộ năng khiếu Toán học. Bà theo học Trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam. Năm 1990, khi mới 17 tuổi, bà tham dự Olympic Toán quốc tế lần thứ 21, tổ chức tại Bắc Kinh, Trung Quốc. Hà Dương là nữ thí sinh duy nhất của đoàn Việt Nam năm đó và giành Huy chương Đồng.

Sau kỳ thi, bà theo học Khoa Toán - Cơ - Tin của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, tiền thân của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội hiện nay.

Năm 1999 không chỉ đánh dấu việc Hà Dương hoàn thành luận án Tiến sĩ mà còn ghi dấu một thay đổi lớn trong đời sống cá nhân. Tháng 8 cùng năm, bà kết hôn với người bạn đồng môn từ thời trung học phổ thông. Sau 6 năm yêu xa, cả hai chính thức về chung một nhà.

Trước đó, Hà Dương đã nhận được học bổng nghiên cứu sau Tiến sĩ (postdoc) tại Mỹ và có dự định sang đây để tiếp tục nghiên cứu, đồng thời có cơ hội ở gần chồng - khi đó đang làm Tiến sĩ ngành Topo đại số tại Đại học Wayne.

Sau nhiều năm giảng dạy và nghiên cứu tại Mỹ, Pháp, chồng bà cũng trở về nước và làm giảng viên Khoa Toán - Cơ - Tin, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Phan Thị Hà Dương tại buổi Tọa đàm: “Nhân lực chất lượng cao Khoa học dữ liệu: Thách thức và cơ hội”. Anh: BLĐ

Sau khi trở về Việt Nam và tiếp tục cống hiến cho công tác nghiên cứu, giảng dạy, đến năm 2011, Phan Thị Hà Dương được công nhận chính thức chức danh Phó Giáo sư.

Hai thập niên sau quyết định trở về, hành trình khoa học của Hà Dương tiếp tục gắn với kết nối Việt Nam và Pháp. Tháng 9/2025, Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương chính thức tiếp nhận vị trí Giám đốc Phòng Nghiên cứu Quốc tế Pháp - Việt về Toán học và Ứng dụng (IRL-FVMA).

Tại buổi lễ, Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương chính thức tiếp nhận vị trí Giám đốc Phòng Nghiên cứu Quốc tế Pháp - Việt về Toán học và Ứng dụng (IRL-FVMA) từ Giáo sư Ngô Bảo Châu.

Cô cũng bày tỏ niềm vinh dự khi nhận được sự tin tưởng, tín nhiệm để đảm nhiệm vị trí này. Với cô, đây cũng là trách nhiệm lớn trong việc duy trì các hoạt động, đồng thời tiếp tục phát triển Phòng nghiên cứu trong thời gian tới.

Việc tiếp nhận vị trí Giám đốc cũng thể hiện sự ghi nhận những đóng góp và tin tưởng vào năng lực lãnh đạo của một nhà khoa học nữ xuất sắc, đồng thời cũng là dấu mốc quan trọng đối với IRL.

Ở cương vị mới, Hà Dương nhấn mạnh mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa Pháp và Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực Toán học. Hai bên đã xây dựng được nền tảng hợp tác sâu rộng, gắn bó và có nhiều điểm tương đồng, trong đó có sự trân trọng dành cho Toán học.

Truyền thống coi trọng Toán học ở cả hai quốc gia là một nền tảng thuận lợi để IRL-FVMA tiếp tục thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu, kết nối các nhà khoa học và mở rộng hợp tác giữa hai nước.

Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương cũng nhắc đến Giáo sư Ngô Bảo Châu và Giáo sư Cédric Villani - 2 nhà toán học Pháp và Việt Nam cùng được trao Huy chương Fields như một minh chứng cho những thành quả nổi bật của hợp tác và giao lưu khoa học giữa hai nước. Sau khi nhận giải thưởng danh giá này, cả hai tiếp tục có nhiều đóng góp cho Toán học và khoa học tại Việt Nam và Pháp.