Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Mạc Đĩnh Chi là một trong những nhân vật để lại nhiều giai thoại đặc biệt. Từ một cậu bé nhà nghèo phải đứng ngoài lớp học để nghe giảng, ông vươn lên đỗ Trạng nguyên, rồi nhiều lần đi sứ nhà Nguyên và được vua quan phương Bắc nể trọng. Một giai thoại nổi tiếng còn kể rằng ông từng đấu cờ với một kỳ thủ được mệnh danh là “Trạng cờ xứ Hoa” và giành chiến thắng sau ván đấu kéo dài 3 ngày.

Mạc Đĩnh Chi (1272-1346), quê làng Lũng Động, huyện Chí Linh, Hải Đông, nay thuộc Hải Phòng. Ông sinh ra trong một gia đình nghèo, lại có ngoại hình được sử sách và giai thoại mô tả là không mấy đẹp đẽ. Tuy nhiên, từ nhỏ Mạc Đĩnh Chi đã nổi tiếng thông minh, nhanh nhẹn và ham học.

Mạc Đĩnh Chi nổi tiếng thông minh, nhanh nhẹn và ham học. (Ảnh minh hoạ)

Do gia cảnh khó khăn, ông không có điều kiện đến lớp như những đứa trẻ khác mà thường đứng ngoài nghe thầy giảng bài. Ban đêm, không có đèn để học, cậu bé Mạc Đĩnh Chi được kể là bắt đom đóm, cho vào vỏ quả trứng để lấy ánh sáng đọc sách. Những câu chuyện ấy về sau trở thành biểu tượng cho tinh thần hiếu học, vượt khó của vị Trạng nguyên.

Năm 1304, dưới triều vua Trần Anh Tông, triều đình tổ chức khoa thi lấy 44 người đỗ Thái học sinh, tương đương tiến sĩ. Mạc Đĩnh Chi dự thi và đứng đầu, giành học vị Trạng nguyên khi mới ngoài 20 tuổi.

Tuy nhiên, con đường đến với danh hiệu này được lưu truyền với một tình tiết khá đặc biệt. Khi diện kiến nhà vua, Mạc Đĩnh Chi bị chê vì ngoại hình xấu xí. Trước tình huống ấy, ông không biện giải mà dùng tài văn chương để chứng minh phẩm chất và tài năng của mình. Ông viết bài phú “Ngọc tỉnh liên”, tức “Hoa sen trong giếng ngọc”, ví bản thân với hoa sen thanh cao, dù sinh trưởng trong hoàn cảnh không thuận lợi vẫn giữ được phẩm chất trong sạch.

Bài phú khiến vua Trần Anh Tông cảm phục. Từ chỗ không muốn công nhận vì ngoại hình, nhà vua cuối cùng đánh giá cao tài năng và phẩm chất của Mạc Đĩnh Chi, cho ông đỗ Trạng nguyên và trọng dụng.

Mạc Đĩnh Chi nổi tiếng không chỉ bởi khả năng văn chương mà còn bởi tài ứng đối và sự sắc bén trong ngoại giao. (Ảnh minh hoạ)

Mạc Đĩnh Chi sau đó làm quan qua 4 đời vua Trần, gồm Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Hiến Tông và Trần Dụ Tông. Ông nổi tiếng không chỉ bởi khả năng văn chương mà còn bởi tài ứng đối và sự sắc bén trong ngoại giao.

Chính tài năng ấy được thể hiện rõ trong những lần ông sang nhà Nguyên đi sứ. Theo sử liệu, Mạc Đĩnh Chi từng hai lần được cử sang Trung Quốc. Khả năng ứng đối và kiến thức uyên bác của ông khiến triều đình nhà Nguyên đánh giá cao, thậm chí có giai thoại cho rằng ông được gọi là “Lưỡng quốc Trạng nguyên”.

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về chuyến đi sứ của Mạc Đĩnh Chi là cuộc đấu cờ với một kỳ thủ được mệnh danh là “Trạng cờ xứ Hoa”. Theo giai thoại được lưu truyền trong gia phả họ Mạc, trong một lần đi sứ, Mạc Đĩnh Chi đi ngang qua một ngôi nhà có treo tấm biển “Trạng cờ xứ Hoa”. Vốn yêu thích cờ, ông vào nhà xin nước uống rồi bắt chuyện với chủ nhân.

Chủ nhà là một tiến sĩ nhà Tống, sau khi nhà Tống bị quân Nguyên tiêu diệt thì không ra làm quan mà lui về ở ẩn, dành thời gian làm thơ và chơi cờ. Khi Mạc Đĩnh Chi ngỏ ý muốn đấu một ván, chủ nhân ban đầu chỉ mang bộ cờ bằng sừng ra tiếp. Ông ta cho biết bộ cờ bằng ngà voi chỉ dùng để tiếp vua hoặc những người có tài cờ cao hơn mình.

Mạc Đĩnh Chi lập tức đưa ra lời thách thức. Ông nói nếu mình thua sẽ lấy đầu làm vật cược, còn nếu thắng chỉ xin tấm biển “Trạng cờ xứ Hoa” cùng bộ quân cờ bằng ngà voi.

Hai người bắt đầu ván đấu. Tài nghệ ngang nhau khiến cuộc cờ kéo dài tới 3 ngày. Đến tối ngày thứ ba, Mạc Đĩnh Chi nhận thấy thế cờ của mình đang bất lợi nên xin tạm dừng để hôm sau tiếp tục. Đêm ấy, ông không ngừng suy nghĩ về thế cờ. Trong đầu, vị Trạng nguyên dựng lại bàn cờ, tìm từng khả năng để hóa giải tình thế. Cuối cùng, ông phát hiện ra một nước cờ quyết định.

Sáng hôm sau, Mạc Đĩnh Chi thực hiện nước cờ ấy. Đối thủ nhìn bàn cờ rồi phải thừa nhận thất bại, thốt lên rằng đó là “nước cờ thần”. Tấm biển “Trạng cờ xứ Hoa” cùng bộ quân cờ bằng ngà voi được trao cho Mạc Đĩnh Chi theo đúng lời giao ước. Thế nhưng, vị Trạng nguyên người Việt lại không nhận phần thưởng. Ông chỉ khuyên đối phương từ nay nên cất tấm biển đi.

Mạc Đĩnh Chi được hoàng đế nhà Nguyên, nể phục khen ngợi là Lưỡng quốc trạng nguyên. (Ảnh minh hoạ)

Câu chuyện về cuộc đấu cờ này hiện được lưu truyền trong gia phả họ Mạc và dân gian, trở thành một trong những giai thoại nổi tiếng gắn với tài năng của Mạc Đĩnh Chi. Dù mang màu sắc truyền kỳ và không phải mọi chi tiết đều có thể kiểm chứng bằng chính sử, câu chuyện phần nào phản ánh hình tượng một vị sứ thần Việt Nam nổi tiếng về tài trí, khả năng ứng đối và sự tự tin khi giao thiệp với triều đình phương Bắc.

Mạc Đĩnh Chi qua đời năm 1346, sau nhiều năm làm quan và phụng sự triều Trần. Từ cậu bé nghèo phải bắt đom đóm học chữ đến vị Trạng nguyên được trọng vọng và một trong những sứ thần khiến nhà Nguyên nể phục, cuộc đời ông trở thành câu chuyện tiêu biểu về tinh thần hiếu học, tài năng và bản lĩnh của người trí thức Việt Nam trong lịch sử.

Tổng hợp