Phỏng vấn tuyển dụng vốn được xem là nơi ứng viên chứng minh mình có thể làm được gì, nhưng trên thực tế, không ít người phải đối diện với một bài kiểm tra khác: Họ trông như thế nào trong mắt nhà tuyển dụng?

Một điểm đặc biệt trên gương mặt, vóc dáng không đúng kỳ vọng, vẻ ngoài quá hiền lành hay quá đanh đá,... đều có thể trở thành căn cứ để nhà tuyển dụng đặt câu hỏi về mức độ phù hợp, thậm chí suy đoán cả tính cách và khả năng chịu áp lực công việc của ứng viên. Những đánh giá ngoại hình này không chỉ được coi trọng hơn cả năng lực chuyên môn mà tệ hơn nữa, trở thành lý do khiến ứng viên bị đánh trượt. 

Vậy ngoại hình có thể tạo lợi thế/ bất lợi đến đâu với ứng viên? Trải nghiệm thực tế của những người bị trượt phỏng vấn vì thiên kiến ngoại hình là gì? Ranh giới nào cần được đặt ra để ứng viên không bị đánh giá bằng những khuôn mẫu có sẵn?

Bị trượt phỏng vấn vì ngoại hình

Hân, hiện đang sinh sống tại TP.HCM, có một vết bớt trên má. Chuyện ngoại hình trở thành chủ đề trong một buổi phỏng vấn của cô bắt đầu từ thời đại học, khi ứng tuyển công việc nhân viên bán hàng part-time tại một shop thời trang.

Trong buổi phỏng vấn, chủ shop đề cập đến vết bớt bên má trái của Hân và nói rằng nếu cô có thể che được vết bớt thì họ có thể cân nhắc vị trí này. Cuối cùng, Hân không làm công việc đó vì không thể che hết vết bớt trên gương mặt.

“Thời điểm đó mình cảm thấy không công bằng khi nhà tuyển dụng bỏ qua kỹ năng hay thái độ làm việc của mình mà họ chỉ dựa vào ngoại hình của mình để quyết định mình có được nhận hay không. Bây giờ mình hiểu được góc nhìn của họ, nhưng hiểu được không có nghĩa mình ủng hộ câu chuyện dùng ngoại hình để đánh giá năng lực của ứng viên trong các vị trí tuyển dụng” - Hân nói.

Hân

Trải nghiệm này từng khiến Hân nghĩ rằng ngoại hình có thể trở thành điểm dừng cho sự nghiệp. Cô cũng từng đắn đo khi nghĩ đến những công việc như sales hay HR vì lo ngại vết bớt sẽ khiến mình không được chấp nhận. Tuy nhiên, sau này, Hân đã trải qua cả 2 vị trí và nhận ra có nhiều công việc ngoài kia không yêu cầu ngoại hình và đó cũng không phải là một tiêu chí để quyết định sự thành bại của ứng viên.

Theo Hân, một profile đủ mạnh sẽ giúp ứng viên được nhìn nhận khách quan hơn. Cô lựa chọn sử dụng template CV theo chuẩn UK/US, không có hình ảnh cá nhân, để cả bản thân và nhà tuyển dụng đều có góc nhìn công bằng hơn khi đánh giá hồ sơ. Quan điểm của cô được thể hiện khá rõ qua cách sắp xếp thứ tự ưu tiên: "Mình nhìn profile trước khi ngoại hình".

Hân cũng cho rằng ứng viên có thể cải thiện những yếu tố khác để tăng lợi thế cạnh tranh khi đi phỏng vấn, chẳng hạn như ăn mặc chỉn chu, xây dựng tác phong làm việc và ứng xử tốt. Nếu một vị trí thực sự đòi hỏi nhiều về ngoại hình hoặc nhân sự phải đại diện cho hình ảnh công ty, ứng viên nên cân nhắc mức độ phù hợp của công việc trước khi ứng tuyển. Nhưng nếu đó chỉ là cảm quan mang tính tương đối, không ảnh hưởng nhiều đến hiệu quả làm việc, ứng viên xứng đáng nhận được lời giải thích phù hợp về lý do bị từ chối.

Một trải nghiệm khác đến từ Neo (nickname, 24 tuổi), hiện sinh sống tại TP.HCM và làm việc trong lĩnh vực Marketing - Truyền thông. Với hơn 4 năm kinh nghiệm, anh từng làm việc ở cả môi trường agency lẫn client, tham gia nhiều công việc như lên kế hoạch, quản lý truyền thông, quản lý dự án và phát triển thương hiệu.

Neo

Lần đầu tiên ngoại hình trở thành chủ đề đáng chú ý trong một buổi phỏng vấn của Neo là khi anh ứng tuyển vị trí account tại một agency chuyên về sự kiện. Người trực tiếp phỏng vấn anh là lãnh đạo thuộc ban điều hành công ty.

Ban đầu, mọi thứ diễn ra khá bình thường. Đến khoảng giữa buổi phỏng vấn, nhà tuyển dụng bỗng chuyển hướng: “Chị có nhận xét rằng ngoại hình mình trông dễ thương, hiền lành, sau đó nói rằng công việc event rất cực và những người trẻ như mình hiện nay khá mong manh, dễ vỡ, chỉ cần vất vả một chút là có thể khóc lóc, không chịu nổi. Sau đó, chị tiếp tục chia sẻ một số nhận định về thế hệ trẻ.

Điều khiến mình chú ý là những nhận định về khả năng chịu áp lực dường như được hình thành từ vẻ ngoài và độ tuổi của mình, thay vì những trải nghiệm hay năng lực mà mình đã trình bày trong buổi phỏng vấn”.

Trong thực tế, Neo cũng đã có ít nhiều kinh nghiệm trong công việc với những deadline rất gấp, những đêm thức trắng để xử lý vấn đề sát giờ diễn ra sự kiện, những lần phải giải quyết tình huống với khách hàng và đồng nghiệp.

"Mình không nghĩ những trải nghiệm đó có gì quá đặc biệt, bởi đó đơn giản là một phần của công việc. Nhưng có lẽ vẻ ngoài quá trẻ hoặc quá hiền đôi khi lại khiến người khác hình dung về một con người khác với những gì thực sự tồn tại bên trong" - anh chàng nói thêm.

Trước nhận xét của nhà tuyển dụng, Neo không cảm thấy quá tổn thương hay buồn. Điều anh băn khoăn là cách nhìn nhận đó chưa thực sự công bằng: 

“Nhìn nhận khách quan, trong khoảng thời gian tương đối ngắn của một buổi phỏng vấn, nhà tuyển dụng có thể chưa hiểu hết về ứng viên. Điều đó hoàn toàn bình thường nên vẻ ngoài sẽ tạo nên ấn tượng ban đầu, nhưng vẻ ngoài không nên trở thành căn cứ để suy đoán về tính cách, năng lực hay khả năng chịu áp lực của một người. Vì vậy cần phân biệt rõ giữa việc chưa có đủ thông tin để đưa ra đánh giá và việc vội vàng kết luận dựa trên những khuôn mẫu có sẵn”.

Ngoại hình có thể là lợi thế, nhưng năng lực mới quyết định đường dài

Ở góc độ tuyển dụng, cả Hân và Neo đều thừa nhận ngoại hình ưa nhìn có thể tạo ra lợi thế nhất định, đặc biệt ở những vị trí thường xuyên tiếp xúc với khách hàng hoặc cần xuất hiện trước công chúng.

Theo Neo, con người thường hình thành ấn tượng ban đầu thông qua những gì nhìn thấy. Một ứng viên có ngoại hình phù hợp với hình mẫu mà nhà tuyển dụng mong đợi đôi khi sẽ dễ tạo thiện cảm hơn. Tuy nhiên, lợi thế tạo ấn tượng ban đầu không đồng nghĩa với năng lực thực sự để đảm nhận công việc.

"Một ứng viên có thể tạo thiện cảm trong 5 phút đầu tiên, nhưng điều đó không đồng nghĩa họ sẽ là người làm việc hiệu quả nhất sau 5 tháng hay 5 năm" - Neo nói.

Nếu 2 ứng viên có năng lực tương đương, doanh nghiệp có thể cân nhắc nhiều yếu tố khác nhau. Nhưng nếu một người có chuyên môn tốt hơn lại bị đánh giá thấp chỉ vì không đáp ứng một tiêu chuẩn ngoại hình mang tính chủ quan, Neo cho rằng đây là điều không hợp lý. Anh không phủ nhận lợi thế của ngoại hình, nhưng cũng không nghĩ lợi thế đó nên được đánh đồng với năng lực.

 

Vậy ứng viên nên phản ứng thế nào khi nhận được những câu hỏi hoặc yêu cầu về ngoại hình không liên quan trực tiếp đến vị trí ứng tuyển? 

Theo Neo, không nhất thiết phải lập tức phản ứng gay gắt hay biến buổi phỏng vấn thành một cuộc đối đầu. Ứng viên có thể bình tĩnh hỏi lại để hiểu rõ hơn lý do nhà tuyển dụng đưa ra câu hỏi đó: "Chẳng hạn, nếu được hỏi về khả năng chịu áp lực vì vẻ ngoài có phần trẻ trung, mình có thể chủ động đưa cuộc trò chuyện trở lại những trải nghiệm thực tế, cách mình xử lý công việc và những kết quả đã đạt được".

Nếu câu hỏi liên quan đến một tiêu chuẩn hình ảnh thực sự cần thiết cho công việc, ứng viên cũng nên cởi mở trao đổi. Tuy nhiên, nếu nhận thấy người đối diện đã có định kiến khá rõ ràng và không thực sự sẵn sàng lắng nghe, Neo cho rằng ứng viên hoàn toàn có quyền cân nhắc liệu đây có phải môi trường mình muốn làm việc hay không.

"Mình nghĩ chúng ta không có nghĩa vụ phải chứng minh giá trị của bản thân trong mọi cuộc tranh luận. Nhưng cũng không nên vì một trải nghiệm như vậy mà đánh mất sự tự tin của mình".

Với những ngành nghề có yêu cầu về hình ảnh nhân sự, Neo cho rằng doanh nghiệp cần phân biệt giữa hình ảnh chuyên nghiệp và tiêu chuẩn ngoại hình mang tính áp đặt. Chẳng hạn, yêu cầu nhân viên ăn mặc gọn gàng, lịch sự, phù hợp với tính chất công việc và có tác phong chuyên nghiệp là những tiêu chuẩn có thể giải thích được.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp yêu cầu ứng viên phải có khuôn mặt, vóc dáng, độ tuổi hay một hình mẫu ngoại hình nhất định, cần đặt câu hỏi liệu những yếu tố đó có thực sự ảnh hưởng đến hiệu quả công việc hay không.

"Mình nghĩ giới hạn hợp lý nằm ở tính liên quan và sự cần thiết. Một tiêu chuẩn nên được đặt ra vì nó phục vụ công việc, khách hàng và thương hiệu, chứ không đơn thuần vì người tuyển dụng thích một kiểu ngoại hình nhất định".

Cùng quan điểm về giới hạn của yêu cầu ngoại hình, Hân cho rằng với những vị trí đặc thù, doanh nghiệp có thể đặt ra tiêu chí phù hợp, nhưng cần tránh những quy định cứng nhắc về chiều cao hay các tiêu chuẩn sắc đẹp khác.

"Với các vị trí công việc cần ngoại hình, yêu cầu hợp lý đó là không có dị tật hay khuyết tật. Còn các vấn đề khác như chiều cao hay các tiêu chí sắc đẹp khác đều có thể đánh giá một cách khách quan hơn là đưa ra một tiêu chí cứng như cao trên 1m65 và bỏ qua những ứng viên tiềm năng khác nếu họ không đạt được chỉ tiêu này" - Hân chia sẻ.

 

Một vấn đề khác được đặt ra là liệu chăm chút ngoại hình có đang trở thành khoản đầu tư gần như bắt buộc nếu muốn có cơ hội nghề nghiệp tốt hơn. Neo nhìn nhận đây là một dạng đầu tư cá nhân ngày càng phổ biến, không chỉ trong công việc mà còn trong đời sống xã hội. Việc ăn mặc chỉn chu, chăm sóc da, tóc, vóc dáng hay duy trì hình ảnh chuyên nghiệp có thể giúp mỗi người tự tin hơn và tạo ấn tượng tốt trong một số hoàn cảnh.

Tuy nhiên, anh không cho rằng đây nên là điều kiện bắt buộc để một người có được cơ hội nghề nghiệp tốt: "Bởi nếu xem ngoại hình là điều kiện gần như bắt buộc, chúng ta rất dễ tạo ra một cuộc cạnh tranh không cân bằng, nơi mỗi người phải liên tục chi tiền, thời gian và cả năng lượng tinh thần để đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao".

Bên cạnh đó, không phải ai cũng có cùng điều kiện tài chính, thời gian hay xuất phát điểm để đầu tư cho ngoại hình. Do đó, theo Neo, cơ hội nghề nghiệp không nên bị giới hạn bởi những khác biệt đó, đặc biệt khi chúng không liên quan trực tiếp đến khả năng hoàn thành công việc.

Trong khi đó, Hân nhìn nhận việc chăm chút ngoại hình sẽ không nhất thiết tạo ra áp lực nếu đó là yêu cầu thực sự gắn với vị trí công việc. Cô lấy ví dụ ứng viên làm ngân hàng cần mặc đồng phục, duy trì tác phong chỉnh tề để tạo uy tín với khách hàng. 

“Các công ty luôn tìm kiếm một ứng viên tốt nhất để có thể đại diện cho công ty mình, nhưng cần xét thêm các yếu tố profile, kinh nghiệm và độ match của ứng viên với công việc. Mình không nghĩ nó trở thành áp lực nếu đó là điều mà vị trí yêu cầu, vì về cơ bản đó cũng là một cơ hội để bạn tìm hiểu xem mình có hợp với vị trí đó hay không” - Hân nói thêm.

 

Sau cùng, ngoại hình có thể là lợi thế, nhưng nếu trở thành điều kiện ngầm để bước qua cánh cửa tuyển dụng, cuộc cạnh tranh việc làm sẽ vô tình đặt thêm rào cản cho những người vốn đã có đủ năng lực chuyên môn. Doanh nghiệp có quyền tìm kiếm nhân sự phù hợp với hình ảnh thương hiệu, nhưng cũng cần trả lời được câu hỏi: Tiêu chuẩn ngoại hình ấy thực sự phục vụ công việc hay chỉ phản ánh sở thích và hình dung chủ quan của người tuyển dụng? Bởi một người trông hiền lành vẫn có thể chịu được áp lực, một người có vết bớt trên mặt vẫn có thể làm tốt công việc bán hàng. Và những điều đó được kiểm chứng bằng quá trình làm việc, thay vì vài chục phút quan sát trong phòng phỏng vấn.