Từ một loài cây mọc phổ biến ở nhiều vùng quê, Ngải trắng đang dần được nghiên cứu bài bản, mở ra hướng phát triển sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên, dựa trên nền tảng khoa học.

Ngải trắng có tên khoa học là Curcuma aromatica, thuộc chi Curcuma (họ Gừng – Zingiberaceae). Các loài trong chi này từ lâu đã được biết đến nhờ chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao, được ứng dụng trong dược phẩm, mỹ phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Riêng Ngải trắng được ghi nhận chứa curcumol – một hợp chất sesquiterpenoid có tác dụng kháng viêm, hỗ trợ bảo vệ gan và ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong các mô hình nghiên cứu thực nghiệm.

Ngải trắng

Nền tảng khoa học và những dữ liệu ban đầu

Ngải trắng là cây thân thảo, cao khoảng 1–1,2 m, mọc hoang hoặc được trồng tại nhiều địa phương ở Việt Nam. Bộ phận thân rễ thường được sử dụng trong y học dân gian với các công dụng như giảm đau, hỗ trợ kháng viêm, làm lành vết thương và hỗ trợ điều trị một số bệnh đường hô hấp, tiêu hóa.

Các phân tích hóa học cho thấy thân rễ Ngải trắng chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học như alkaloid, flavonoid, tannin, terpenoid và tinh dầu. Đây là cơ sở quan trọng để lý giải các tác dụng sinh học đã được ghi nhận trong thực nghiệm.

Trên thế giới, Ngải trắng đã được nghiên cứu ở mức độ tiền lâm sàng, chủ yếu tập trung vào đánh giá hoạt tính sinh học của cao chiết và các hợp chất phân lập. Tuy nhiên, các nghiên cứu về chuẩn hóa nguyên liệu, hoàn thiện quy trình công nghệ và phát triển sản phẩm ứng dụng thực tiễn vẫn còn hạn chế.

Tại Việt Nam, giai đoạn 2017–2019, một đề tài khoa học và công nghệ cấp tỉnh tại Trà Vinh đã bước đầu khảo sát đặc điểm sinh trưởng và khả năng canh tác của cây. Kết quả cho thấy Ngải trắng thích nghi tốt với điều kiện đất phù sa, sinh trưởng ổn định, cho năng suất cao khi áp dụng mật độ trồng hợp lý và sử dụng phân bón hữu cơ. Những dữ liệu này tạo cơ sở cho việc phát triển vùng nguyên liệu phục vụ sản xuất quy mô lớn.

Song song với nghiên cứu canh tác, các thử nghiệm sinh học cho thấy cao chiết từ thân rễ Ngải trắng có hoạt tính kháng oxy hóa rõ rệt, đồng thời thể hiện khả năng ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong mô hình thực nghiệm. Đáng chú ý, các đánh giá độc tính cho thấy cao chiết có độ an toàn cao, không gây biến đổi bất lợi về huyết học, sinh hóa hay cấu trúc mô trên động vật thí nghiệm. Đây là yếu tố quan trọng khi định hướng phát triển sản phẩm dùng cho cộng đồng.

Hoàn thiện quy trình và phát triển sản phẩm

Trên cơ sở những kết quả nền tảng, TS. Bùi Đình Thạch và nhóm nghiên cứu thuộc Viện Sinh học nhiệt đới (nay là Viện Khoa học sự sống) – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã triển khai dự án sản xuất thử nghiệm “Hoàn thiện quy trình sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa cao chiết cây Ngải trắng”.

TS. Bùi Đình Thạch (ngoài cùng bên trái) trao đổi với nhóm nghiên cứu tại phòng thí nghiệm

Mục tiêu của dự án không chỉ dừng lại ở việc khẳng định hoạt tính sinh học, mà hướng đến hoàn thiện toàn bộ quy trình công nghệ – từ chiết xuất, chuẩn hóa nguyên liệu đến bào chế và xây dựng tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm.

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng quy trình chiết xuất cao Ngải trắng ở quy mô bán công nghiệp, với khả năng xử lý hàng trăm kilôgam nguyên liệu mỗi mẻ. Các thông số kỹ thuật được kiểm soát chặt chẽ nhằm đảm bảo tính ổn định và đồng nhất của cao chiết. Đồng thời, bộ tiêu chuẩn chất lượng cho cao chiết được xây dựng phù hợp với quy định của Dược điển Việt Nam.

Từ nguồn cao chiết đã chuẩn hóa, nhóm tiếp tục phát triển công thức viên nén thực phẩm bảo vệ sức khỏe mang tên BIO_A_AROMATICA. Quy trình bào chế được tối ưu hóa từ khâu lựa chọn tá dược, tạo hạt, dập viên đến bao phim, bảo đảm sản phẩm đạt độ đồng đều, ổn định và thuận tiện khi sử dụng. Các tiêu chuẩn cơ sở của sản phẩm được xây dựng và kiểm nghiệm trước khi tiến hành các đánh giá sinh học.

Kết quả thử nghiệm trên động vật cho thấy sản phẩm chứa cao chiết Ngải trắng có tác dụng tăng cường miễn dịch và hỗ trợ bảo vệ gan, thể hiện qua sự cải thiện các chỉ số sinh hóa liên quan đến chức năng gan và stress oxy hóa. Quan trọng hơn, sản phẩm cho thấy độ an toàn cao khi sử dụng trong thời gian dài, không ghi nhận bất thường về huyết học, sinh hóa hay mô học.

Từ tiềm năng dược liệu đến chuỗi giá trị ứng dụng

Điểm đáng chú ý của dự án là cách tiếp cận theo chuỗi giá trị hoàn chỉnh: từ vùng nguyên liệu – công nghệ chiết xuất – chuẩn hóa – bào chế – đánh giá sinh học – xây dựng tiêu chuẩn sản phẩm. Cách làm này góp phần rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và ứng dụng trong thực tiễn.

Việc phát triển sản phẩm từ Ngải trắng không chỉ nâng cao giá trị kinh tế của cây dược liệu bản địa, mà còn đáp ứng xu hướng thị trường đối với các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên, minh bạch về quy trình và dữ liệu khoa học.

Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu dự kiến tiếp tục theo dõi độc tính bán trường diễn dài hạn, đánh giá độ ổn định của sản phẩm theo thời gian, đồng thời mở rộng nghiên cứu trên các mô hình và nhóm đối tượng sử dụng khác nhau. Bên cạnh đó, việc xây dựng vùng trồng Ngải trắng theo hướng chuẩn hóa, bền vững sẽ là yếu tố then chốt để đảm bảo nguồn nguyên liệu chất lượng cao cho sản xuất lâu dài.

Từ một loài cây quen thuộc nơi đồng ruộng, Ngải trắng đang được tiếp cận bằng tư duy khoa học hệ thống, từng bước hình thành chuỗi giá trị khép kín. Câu chuyện của Ngải trắng cho thấy, khi nghiên cứu được triển khai bài bản và gắn với nhu cầu thực tiễn, dược liệu bản địa hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho những sản phẩm chăm sóc sức khỏe có cơ sở khoa học, phục vụ cộng đồng một cách bền vững.