Phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Phạm Quang Dũng – chuyên gia ứng dụng AI, về những năng lực cần thiết trong giai đoạn mới.

Chuyên gia AI Phạm Quang Dũng.

Thưa ông, vì sao ông cho rằng câu hỏi “AI có lấy mất việc làm không?” chưa phải là câu hỏi quan trọng nhất?

Bởi một công việc hiếm khi chỉ bao gồm một nhiệm vụ. Ví dụ, công việc của giáo viên không chỉ là soạn giáo án, người bán hàng không chỉ viết nội dung, kế toán không chỉ nhập số liệu. Trong mỗi nghề luôn có những phần việc lặp lại, những phần cần phán đoán và những phần đòi hỏi trách nhiệm với con người.

AI trước hết sẽ tác động mạnh đến những tác vụ có cấu trúc rõ ràng, nhiều dữ liệu, lặp lại hoặc có thể mô tả bằng tiêu chí cụ thể. Vì vậy, thay vì hoang mang hỏi “nghề của tôi có biến mất không?”, mỗi người nên tách công việc của mình thành ba nhóm: việc AI có thể làm tốt, việc AI có thể hỗ trợ và việc con người phải chịu trách nhiệm cuối cùng.

Đó là cách nhìn thực tế hơn, bởi chúng ta không nhất thiết phải trở thành kỹ sư AI. Điều cần thiết là phải hiểu công việc đủ sâu để biết nên giao gì cho máy, giữ gì cho con người và kiểm soát chất lượng ở đâu.

Nhiều người hiện nay nghĩ rằng biết viết prompt là đã biết sử dụng AI. Quan điểm của ông thế nào?

Prompt rất quan trọng, nhưng đó mới chỉ là điểm bắt đầu. Theo tôi, năng lực AI có thể hình dung qua ít nhất bốn tầng. Thứ nhất là biết đặt câu hỏi và cung cấp đủ bối cảnh. Thứ hai là biết kiểm chứng kết quả, bởi AI có thể trả lời rất trôi chảy nhưng vẫn sai. Thứ ba là biết đưa AI vào một quy trình công việc có đầu vào, tiêu chuẩn và đầu ra rõ ràng. Và tầng cao hơn là biết kết hợp AI với dữ liệu, công cụ và con người để tạo thành một hệ thống.

Một người dùng AI để viết nhanh một email có thể tiết kiệm được vài phút. Nhưng nếu doanh nghiệp dùng AI để thiết kế lại cả quy trình chăm sóc khách hàng, từ phân loại yêu cầu, soạn phản hồi, kiểm tra chất lượng đến chuyển những trường hợp phức tạp cho con người, thì AI đã trở thành một lớp năng lực nằm bên trong quy trình vận hành. Đó mới là sự khác biệt giữa “biết dùng AI” và “làm việc cùng AI”.

Chuyên gia AI Phạm Quang Dũng trong vai trò huấn luyện doanh nghiệp

Vậy trong thời đại AI, đâu sẽ là những năng lực có giá trị nhất của con người?

Khi AI ngày càng có khả năng tạo văn bản, hình ảnh, mã nguồn hay phân tích sơ bộ, giá trị không còn nằm chủ yếu ở việc tạo ra thật nhiều nội dung.

Tôi cho rằng năng lực quan trọng hơn sẽ là đặt đúng vấn đề, lựa chọn đúng dữ liệu, xây dựng đúng tiêu chí và đưa ra quyết định có trách nhiệm.

Đặc biệt, tư duy phản biện sẽ ngày càng quan trọng. Một câu trả lời nghe rất thuyết phục không đồng nghĩa với một câu trả lời chính xác. Người dùng cần biết hỏi: nguồn thông tin ở đâu, dữ liệu có còn cập nhật không, lập luận dựa trên giả định nào, có góc nhìn đối lập nào và quyết định này có thể tạo ra rủi ro cho ai.

Nói cách khác, AI càng mạnh thì khả năng kiểm chứng của con người càng phải mạnh.

Có một thực tế là nhiều người trên 40 tuổi cảm thấy khó tiếp cận AI. Ông nhìn nhận điều này như thế nào?

Tôi không cho rằng người có nhiều năm kinh nghiệm phải chạy đua với người trẻ về công nghệ.

Những người đã làm nghề lâu năm có một lợi thế rất lớn mà AI không tự tạo ra được: kinh nghiệm thực tế, hiểu con người, hiểu bối cảnh ngành nghề và khả năng nhận ra một điều gì đó “không ổn” dù câu trả lời nghe có vẻ hợp lý.

Vấn đề thường nằm ở cách tiếp cận. Thay vì bắt đầu bằng hàng loạt thuật ngữ công nghệ, hãy bắt đầu từ chính công việc mình đang làm. Chọn một nhiệm vụ lặp lại mỗi tuần, mô tả mục tiêu, dữ liệu đầu vào và tiêu chí đầu ra cho AI, sau đó kiểm tra và cải tiến.

Khi một người thấy mình có thể giảm một giờ chuẩn bị báo cáo xuống còn 20 phút, họ sẽ hiểu AI bằng trải nghiệm thực tế, chứ không phải bằng lý thuyết.

Chuyên gia AI Phạm Quang Dũng trong 1 chương trình đào tạo trực tiếp.

Nếu doanh nghiệp muốn ứng dụng AI nhưng không muốn rơi vào tình trạng “mua rất nhiều công cụ nhưng hiệu quả không bao nhiêu”, nên bắt đầu từ đâu?

Đừng bắt đầu bằng câu hỏi “Nên mua công cụ AI nào?”. Hãy bắt đầu bằng câu hỏi: “Quy trình nào của chúng ta đang tốn nhiều thời gian và có thể cải thiện được?”

Một lộ trình thực tế có thể gồm ba bước: chọn một số quy trình có tần suất cao và giá trị rõ để thử nghiệm; đo hiệu quả trước và sau bằng những chỉ số cụ thể như thời gian, chi phí, tỷ lệ lỗi hoặc tốc độ phản hồi; sau đó mới chuẩn hóa và mở rộng.

Và có một nguyên tắc rất quan trọng: không giao toàn bộ quyền phán đoán cho AI. Với những quyết định liên quan đến tài chính, pháp lý, sức khỏe, tuyển dụng hay quyền lợi con người, luôn cần cơ chế kiểm soát phù hợp và một con người chịu trách nhiệm cuối cùng.

Vậy thông điệp ông muốn gửi đến người lao động trong thời đại AI là gì?

Tôi nghĩ chúng ta không cần lựa chọn giữa “con người” và “AI”. Điều cần làm là thiết kế một cách làm việc mới, trong đó máy đảm nhận những gì máy làm tốt, còn con người tập trung vào những năng lực con người cần làm tốt hơn: hiểu bối cảnh, phán đoán, sáng tạo, đồng cảm và chịu trách nhiệm.

AI sẽ tiếp tục thay đổi rất nhanh. Công cụ hôm nay có thể trở nên lỗi thời trong thời gian ngắn. Vì vậy, đừng chỉ học tên của các công cụ. Hãy rèn năm năng lực: hiểu vấn đề – đặt câu hỏi – sử dụng AI – kiểm chứng kết quả – chịu trách nhiệm với quyết định.

Bởi cuối cùng, câu hỏi quan trọng không phải là “AI sẽ mạnh đến đâu?”, mà là: “Khi AI mạnh lên mỗi ngày, chúng ta có nâng cấp chính mình đủ nhanh để sử dụng sức mạnh ấy một cách có ích hay không?”