Giữa "thành tích" và "tạo tác"

Ngày nay năng lực cạnh tranh đã chuyển từ kiến thức tích lũy sang khả năng tạo tác (Creation) khả năng tạo ra ý tưởng mới, giải pháp mới và giá trị mới. Một tấm bằng xuất sắc hay điểm số tuyệt đối không còn là bảo đảm cho sự nghiệp bền vững.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam  - quốc gia với khát vọng vươn lên và tiềm năng dân số vàng vẫn đang vật lộn với một nền giáo dục nặng tính học thuật, thành tích. Chúng ta tự hào về những học sinh đạt điểm cao, nhưng lại thiếu vắng những nhà khởi nghiệp đột phá hay những cá nhân kiên cường dám đổi mới bền vững. Mặc dù Đảng và Nhà nước, Chính phủ Việt Nam đã nhấn mạnh về đổi mới sáng tạo, câu hỏi nhức nhối vẫn là: "Liệu môi trường giáo dục hiện tại có đang vô tình triệt tiêu khả năng sáng tạo, kìm hãm sự kiên cường và định hình một lực lượng lao động sẵn sàng cho tương lai không?"

PGS.TS Chu Cẩm Thơ: "Ngày nay năng lực cạnh tranh đã chuyển từ kiến thức tích lũy sang khả năng tạo tác (Creation) khả năng tạo ra ý tưởng mới, giải pháp mới và giá trị mới".

Bài báo này không chỉ tìm kiếm câu trả lời cho việc "làm sao để học sinh sáng tạo", mà còn đặt sáng tạo trong một hệ quy chiếu toàn diện hơn: Chân dung Nhân tài thời đại mới đòi hỏi sự kết hợp giữa tài năng chuyên môn và tư duy bền vững (ESG). Chúng ta sẽ phân tích những kỹ năng và phẩm chất cần có để Việt Nam có thể nuôi dưỡng một thế hệ lao động không chỉ thông minh mà còn kiên cường, có trách nhiệm và sẵn sàng đổi mới để kiến tạo tương lai bền vững.

Chân dung Nhân tài thời đại mới: Vượt xa kiến thức đơn thuần

Sự bùng nổ của thông tin và công nghệ đã khiến định nghĩa về "nhân tài" như cách chúng ta vẫn hiểu trở nên lỗi thời. Nếu nhân tài thế kỷ XX là người nắm giữ khối lượng kiến thức lớn và tuân thủ quy tắc, thì nhân tài thế kỷ XXI là người có khả năng học nhanh hơn, tái tạo liên tục và tạo ra giá trị mới trong bối cảnh hỗn loạn.

Chúng ta có thể định nghĩa Nhân tài bằng sự hợp thành của 4 năng lực cốt lõi: Thích ứng, Linh hoạt, Kiên cường và Đổi mới.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ: "Giáo dục Việt Nam cần giúp học sinh tài năng dám thoát khỏi "vùng an toàn điểm số" để dấn thân vào các dự án thách thức, nơi các năng lực cốt lõi được tôi luyện".

Thay vì chỉ tập trung vào chỉ số IQ hay bằng cấp tích luỹ bởi kiến thức, trong bối cảnh ngày nay, chúng ta nên dựa vào nhóm năng lực cốt lõi nêu trên. Thích ứng (Adaptability) là khả năng thay đổi hành vi và tư duy để đáp ứng với các tình huống mới hoặc môi trường thay đổi nhanh chóng. Linh hoạt (Agility) được biểu hiện bởi tốc độ và hiệu quả trong việc thử nghiệm, thất bại và lặp lại. Đây là năng lực tư duy giúp dịch chuyển ý tưởng thành hành động nhanh chóng. Kiên cường (Resilience) là năng lực mới, cần thiết trong bối cảnh đầy biến động, nó thể hiện khả năng phục hồi, duy trì sự cam kết và hiệu suất làm việc dưới áp lực hoặc sau những thất bại lớn. Đổi mới (Innovation) là năng lực không thể thiếu trong thời đại công nghệ, đòi hỏi khả năng áp dụng tri thức để tạo ra những giải pháp đột phá, vượt ra khỏi giới hạn hiện có.

Giáo dục Việt Nam cần giúp học sinh tài năng dám thoát khỏi "vùng an toàn điểm số" để dấn thân vào các dự án thách thức, nơi các năng lực cốt lõi được tôi luyện.

Kỹ năng Sáng tạo: cộng hưởng của tư duy phản biện sáng tạo và trí tuệ xã hội, cảm xúc.

Trong khi AI đảm nhận rất nhiều công việc, con người cần phát triển kỹ năng Sáng tạo – nhóm kỹ năng phức hợp mà máy móc khó lòng tái tạo được. Trong bài viết này, kỹ năng sáng tạo được định nghĩa là sự cộng hưởng của Tư duy phản biện sáng tạo (Critical & Creative thinking và Trí tuệ xã hội và cảm xúc (Social and Emotional Intelligence - EQ/SQ). Tư duy phản biện sáng tạo thể hiện bằng sự thay đổi từ đặt câu hỏi "Tại sao?" sang đưa ra câu trả lời "Tại sao không thử?”.  Khi làm việc đa ngành và đa văn hóa, EQ là công cụ để thấu hiểu, đàm phán và dẫn dắt sự thay đổi. Người tài không vô cảm, họ không chỉ làm việc với dữ liệu mà còn làm việc với con người. Nghiên cứu của Daniel Goleman và nhiều nhà khoa học hành vi khác chỉ ra rằng, EQ là yếu tố dự đoán thành công sự nghiệp và khả năng lãnh đạo cao hơn IQ thuần túy. Con người tài năng phải là người biết kiểm soát cảm xúc để duy trì sự Kiên cường.

Học tập theo dự án (Project-Based Learning – PBL) là một phương pháp giáo dục hiệu quả cho trẻ em được nhiều đất nước trên khắp thế giới ứng dụng.

Tính toàn cầu và tư duy bền vững

Nhân tài của Việt Nam giờ đây không chỉ làm việc cho thị trường trong nước mà còn cho các tập đoàn đa quốc gia và hệ sinh thái toàn cầu. Điều này đòi hỏi họ phải có Tư duy bền vững (ESG Mindset). Nhân tài phải hiểu rằng quyết định của họ không chỉ ảnh hưởng đến lợi nhuận (Profit) mà còn đến Con người (People) và Hành tinh (Planet). Nhân tài cần được giáo dục để sáng tạo có trách nhiệm: Sáng tạo cần gắn liền với đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Nhân tài thời đại mới là người kiên cường vượt qua thách thức công việc đồng thời có trách nhiệm bảo vệ các giá trị bền vững.

Phá bỏ "văn hóa sợ thất bại" bằng học tập dựa trên dự án

Giáo dục truyền thống ưu tiên sự hoàn hảo và tránh sai sót, triệt tiêu sự mạo hiểm và đổi mới, chúng ta cần thay thế bằng các phương pháp nuôi dưỡng sự kiên cường. Triển khai học tập dựa trên dự án Project-Based Learning (PBL) và Design Thinking sẽ là phương thức phá bỏ vỏ bọc an toàn, thiên về thách tích. Học sinh phổ thông cần được giao các dự án liên ngành kéo dài. PBL buộc người học phải tự tìm tòi, thất bại, và thử lại – trực tiếp rèn luyện tính kiên cường. Mô hình PBL cho phép người học áp dụng tư duy ESG vào thực tế.

Tích hợp tư duy ESG vào mọi cấp học

Đây là cách để biến ESG từ khái niệm trừu tượng thành tư duy hàng ngày của từng người trẻ. Thực tiễn Việt Nam cần khuyến khích hơn nữa học sinh tham gia các dự án khởi nghiệp xã hội, để họ hiểu về lợi nhuận phải đi đôi với tác động tích cực đến cộng đồng. Điều này giúp nhân tài tương lai có một hệ giá trị mạnh mẽ, giúp họ duy trì sự kiên trì ngay cả khi đối mặt với khó khăn. Cần thúc đẩy liên kết Doanh nghiệp – Nhà trường, cần bắt buộc có các chương trình thực tập, thăm quan doanh nghiệp, nơi học sinh và sinh viên tiếp xúc với chuẩn mực đạo đức quản trị và các thách thức ESG thực tế mà doanh nghiệp đang đối mặt.

Sinh viên thực hành tại Phòng thí nghiệm của Khoa Công nghệ Sinh học, Hóa học và Kỹ thuật môi trường

Trọng tâm bồi dưỡng Nhân tài tại hệ thống trường chuyên

Trường chuyên là nơi tập trung nguồn nhân lực ưu tú, có khả năng tiếp thu và lan tỏa các phương pháp đổi mới nhanh nhất. Việc bồi dưỡng tại đây cần có sự khác biệt rõ rệt. Thách thức hiện tại là: Hệ thống trường chuyên thường tập trung quá mức vào thành tích thi cử, đôi khi hy sinh sự phát triển cân bằng và kỹ năng mềm và những thử thách đòi hỏi kiên cường. Trọng tâm của sự đổi mới đó là: Trang bị cho học sinh chuyên tư duy liên ngành sâu, được trải nghiệm huấn luyện bởi chuyên gia đổi mới. Trường chuyên cần dành ngân sách và không gian cho các phòng thí nghiệm nơi học sinh được phép làm hỏng thiết bị trong quá trình thử nghiệm, cho phép các em được học trong “Cơ chế "Thử nghiệm Lỗi"”, phá vỡ rào cản sợ thất bại, nuôi dưỡng sự kiên cường và tư duy dám làm. Ở lứa tuổi 15-18, các em cần học tập, nghiên cứu áp dụng chuẩn mực nghiên cứu quốc tế. Việc đưa kiến tạo thế hệ sáng tạo và kiên cường đòi hỏi giáo dục Việt Nam sự thay đổi triệt để từ mục tiêu thành tích sang mục tiêu năng lực, từ kiến thức sang hành động. Bằng cách áp dụng PBL, tích hợp ESG và tái cấu trúc việc bồi dưỡng nhân tài tại các trường chuyên, chúng ta có thể tạo ra một thế hệ nhân tài không chỉ giỏi về chuyên môn mà còn có đạo đức, kiên cường và sẵn sàng đổi mới để dẫn dắt đất nước.