TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, chủ nhiệm nhiệm vụ, trình bày kết quả nghiên cứu về vốn tâm lý của công nhân tại buổi sinh hoạt khoa học ngày 12/8/2026. Ảnh: Viện Xã hội học và Tâm lý học.

Khi nói về đời sống công nhân, những vấn đề như thu nhập, giờ làm, nhà ở hay bảo hiểm có thể nhìn thấy tương đối rõ qua các con số. Khó đo hơn là những nguồn lực tâm lý giúp một người tiếp tục theo đuổi mục tiêu khi công việc gặp trở ngại, giữ được niềm tin vào khả năng của mình hay phục hồi sau một giai đoạn căng thẳng. Nhiệm vụ khoa học cấp Bộ 2025–2026 do TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, làm chủ nhiệm chọn chính phần khó nhìn thấy ấy làm đối tượng nghiên cứu. Ngày 12/8/2026, nhóm công bố những kết quả bước đầu về “vốn tâm lý của công nhân tại các khu công nghiệp ở Hà Nội”.

“Vốn tâm lý”, hay Psychological Capital – PsyCap, là một khái niệm trong tâm lý học tổ chức, thường được cấu thành từ bốn nguồn lực: hy vọng, niềm tin vào năng lực bản thân, khả năng phục hồi và sự lạc quan. Đây không phải thước đo bệnh lý tâm thần. Cách tiếp cận này quan tâm đến những nguồn lực tâm lý có thể hỗ trợ con người đối diện với yêu cầu công việc và theo đuổi mục tiêu. Nghiên cứu quốc tế về PsyCap cũng phân biệt khái niệm này với việc chẩn đoán những rối loạn sức khỏe tâm thần.

Tại buổi sinh hoạt khoa học tháng 8, TS. Nguyễn Thị Phương Hoa cùng ThS. Cao Phương Thao và ThS. Hoàng Thị Thanh Huệ trình bày hai phần chính của nhiệm vụ: đặc điểm vốn tâm lý của công nhân và những yếu tố liên quan tới nguồn lực này. Phạm vi xem xét không chỉ dừng ở đặc điểm cá nhân mà còn gồm công việc và môi trường lao động. Viện Xã hội học và Tâm lý học mới công bố đây là những kết quả nghiên cứu nổi bật được đưa ra trao đổi để tiếp tục hoàn thiện sản phẩm khoa học; vì vậy chưa có căn cứ để gọi nhiệm vụ đã nghiệm thu hay coi những gợi ý tại hội thảo là chính sách đã được áp dụng.

Từ một khái niệm khó nhìn thấy đến bảng hỏi

Một lát cắt cụ thể của hướng nghiên cứu này xuất hiện trong bài báo về khả năng phục hồi sau áp lực công việc của 429 công nhân tại Khu công nghiệp Thăng Long và Khu công nghiệp Quang Minh ở Hà Nội. Dữ liệu được thu thập vào cuối tháng 10 và đầu tháng 11/2025; bài báo được công bố trong số tháng 6/2026 của Tạp chí Tâm lý học Việt Nam. Nhóm tác giả sử dụng tiểu thang đo “khả năng phục hồi” thuộc bảng hỏi vốn tâm lý dành cho công nhân do chính nhóm xây dựng, sau hiệu chỉnh còn năm mục đo và đạt độ tin cậy cao.

TS. Nguyễn Thị Phương Hoa trình bày phương pháp xây dựng bộ công cụ đánh giá xã hội tại hội thảo của Viện Xã hội học và Tâm lý học ngày 22/4/2026. Ảnh: Viện Xã hội học và Tâm lý học.

Kết quả trên nhóm 429 người cho thấy khả năng phục hồi được ghi nhận ở mức khá cao. Công nhân trong mẫu khảo sát thể hiện tốt hơn ở khả năng vượt qua khó khăn và giữ bình tĩnh khi gặp căng thẳng, trong khi niềm tin vào khả năng xử lý nhiều nhiệm vụ cùng lúc còn hạn chế hơn. Nghiên cứu không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê về khả năng phục hồi theo giới tính, dân tộc, tình trạng di cư hay thâm niên; nhưng có khác biệt theo trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân và thu nhập. Những kết quả này chỉ mô tả nhóm công nhân được khảo sát tại hai khu công nghiệp ở Hà Nội, không thể chuyển thành nhận định rằng công nhân Việt Nam nói chung có mức phục hồi tâm lý như vậy.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở mức điểm của từng nhóm. Nếu một khái niệm như “đứng vững trước áp lực” chỉ được dùng theo nghĩa đời thường, người quản lý rất khó biết mình đang nói về khả năng nào và có thể theo dõi sự thay đổi ra sao. Việc xây dựng thang đo buộc nhóm nghiên cứu phải chuyển một khái niệm trừu tượng thành những biểu hiện có thể khảo sát, kiểm tra độ tin cậy và so sánh giữa các nhóm. Đây cũng là phần việc TS. Nguyễn Thị Phương Hoa đang thực hiện ở một nghiên cứu khác trong năm 2026: tháng 4, bà trình bày phương pháp xây dựng bộ công cụ đánh giá xã hội trong chương trình nghiên cứu tác động của việc sắp xếp tổ chức bộ máy, đơn vị hành chính, với bảng hỏi dành cho hai nhóm là cán bộ và người dân.

Hai công việc khác nhau về đối tượng nhưng cùng cho thấy một yêu cầu của nghiên cứu xã hội và tâm lý học: muốn thảo luận chính sách bằng dữ liệu, trước tiên phải biết điều gì cần đo và đo bằng công cụ nào. Với nghiên cứu công nhân, việc tách các thành tố như hy vọng, niềm tin vào năng lực, khả năng phục hồi hay lạc quan cũng giúp tránh gom mọi phản ứng trước áp lực vào một khái niệm chung chung như “tinh thần tốt” hoặc “chịu khó”.

Sức bền không chỉ là câu chuyện của từng người

Cách tiếp cận của nhiệm vụ cấp Bộ cũng tránh một điểm dễ suy diễn: nếu chỉ đo khả năng phục hồi của cá nhân, kết quả có thể bị đọc thành công nhân phải tự học cách chịu áp lực tốt hơn. Nhưng nhóm của TS. Nguyễn Thị Phương Hoa đồng thời xem xét các yếu tố thuộc công việc và môi trường lao động. Bản tóm tắt kết quả công khai hiện chưa cung cấp hệ số hay mức tác động cụ thể của từng yếu tố, nên chưa thể kết luận yếu tố nào quan trọng nhất hoặc yếu tố nào tạo ra quan hệ nhân quả.

Bối cảnh tại chính một địa bàn khảo sát cho thấy vì sao lớp yếu tố này không thể bỏ qua. Cuối tháng 5/2026, hơn 100 công nhân tham dự cuộc đối thoại của thành phố Hà Nội tại Công ty TNHH HAL Việt Nam, Khu công nghiệp Thăng Long. Trước cuộc đối thoại, hơn 600 ý kiến của người lao động được tập hợp, xoay quanh năm nhóm vấn đề gồm an sinh và nhà ở; y tế, bảo hiểm và an toàn thực phẩm; việc làm và đào tạo; an ninh, an toàn; hỗ trợ doanh nghiệp và sản xuất. Những kiến nghị ấy không phải dữ liệu của nghiên cứu do TS. Nguyễn Thị Phương Hoa chủ trì và không thể ghép trực tiếp vào kết quả khảo sát, nhưng chúng cho thấy áp lực nghề nghiệp tồn tại trong một hệ sinh thái rộng hơn nhiều so với năng lực thích nghi của từng cá nhân.

Công nhân lao động tham gia cuộc đối thoại tại Công ty TNHH HAL Việt Nam, Khu công nghiệp Thăng Long, Hà Nội ngày 29/5/2026. Ảnh: Đình Hiệp.

 Bởi vậy, vốn tâm lý cũng không nên được hiểu như một cách thay thế các điều kiện lao động bằng lời khuyên “hãy tích cực hơn”. Chính lý thuyết PsyCap xem hy vọng, niềm tin vào năng lực, khả năng phục hồi và lạc quan là những nguồn lực có thể phát triển, nhưng nghiên cứu của nhóm tại Hà Nội vẫn đặt chúng trong quan hệ với công việc và môi trường. Đây là ranh giới quan trọng giữa việc tìm hiểu nguồn lực tâm lý của người lao động với việc chuyển toàn bộ trách nhiệm thích nghi sang người lao động.

Vốn tâm lý cũng không đồng nghĩa với sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc. Một người có khả năng phục hồi tốt vẫn có thể làm việc trong điều kiện nhiều áp lực; ngược lại, việc cải thiện môi trường làm việc không thể được thay bằng yêu cầu mỗi người phải tự rèn khả năng chịu đựng. Việc đo cả nguồn lực cá nhân lẫn các yếu tố công việc vì thế giúp câu hỏi nghiên cứu đi xa hơn chuyện ai “mạnh mẽ” hơn ai.

TS. Nguyễn Thị Phương Hoa hiện đồng thời là Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học và Phó Tổng Biên tập Tạp chí Xã hội học và Tâm lý học. Tuy nhiên, lý do để đặt bà trong một bài về nữ trí thức không nằm ở chức vụ. Điểm đáng chú ý hơn là vai trò chủ nhiệm một nhiệm vụ đang tìm cách xây dựng bằng chứng về phần đời sống lao động vốn khó nhìn thấy bằng số liệu hành chính, cùng sự tham gia trực tiếp của bà trong thiết kế các công cụ khảo sát xã hội khác trong năm 2026.

Nghiên cứu vẫn còn giới hạn rõ ràng. Mẫu 429 công nhân của bài báo mới chỉ thuộc hai khu công nghiệp ở Hà Nội; những kết quả tổng thể của nhiệm vụ cấp Bộ được công bố tháng 8 vẫn đang trong quá trình trao đổi và hoàn thiện. Nhưng chính việc giữ đúng phạm vi ấy làm cho dữ liệu có ích hơn: thay vì đưa ra một nhận xét rộng rằng công nhân “chịu áp lực tốt” hay “đang kiệt sức”, nhóm nghiên cứu thử xác định cụ thể nguồn lực nào đang được đo, khác biệt xuất hiện ở đâu và những điều kiện nào cần tiếp tục được kiểm chứng.