Rhombophryne mavokely, một trong những loài ếch kim cương mới ở Madagascar.

Bằng cách kết hợp dữ liệu từ các chuyến khảo sát thực địa, mẫu vật bảo tàng và phân tích DNA hiện đại, các nhà nghiên cứu mới đây đã phát hiện ra sự đa dạng “ẩn giấu” dưới những điểm tương đồng về hình thái. Nhờ vậy, giới khoa học đã có thể làm rõ danh tính của những loài ếch mới, từ đó không chỉ bổ sung các loài mới cho danh lục ếch Madagascar mà còn giúp giải quyết những tranh luận phân loại học kéo dài nhiều thập kỷ.

“Các loài ếch kim cương đã và đang giấu đi sự đa dạng của chúng ngay dưới chân chúng ta”, Tiến sĩ Mark D. Scherz, Giám đốc bộ phận Bò sát - Lưỡng cư tại Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Đan Mạch, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết.

Theo ông Scherz, nhiều loài dành phần lớn cuộc đời dưới lớp lá mục. Ngay cả khi xuất hiện, chúng cũng có ngoại hình tương đối giống nhau khiến việc phân biệt từng loài trở nên khó khăn.

Ếch kim cương là một trong những nhóm lưỡng cư đặc trưng nhất của Madagascar. Một số loài có cơ thể tròn kỳ lạ và dành phần lớn thời gian ẩn nấp dưới thảm thực vật của rừng. Một số khác lại thường sống trong rêu với đôi chân dài hoặc có thân hình chắc khỏe và thích nghi với môi trường trên mặt đất. Phần lớn chúng đều có màu nâu, nhưng một số loài sở hữu các mảng màu cam hoặc hoa văn trắng - đen nổi bật ở đùi và phần lưng dưới, có thể giúp chúng làm giật mình kẻ săn mồi.

Hành trình 12 năm giải mã những loài ếch bí ẩn

Dự án nghiên cứu bắt đầu hơn 12 năm trước, khi các nhà khoa học liên tục phát hiện những cá thể có đặc điểm cho thấy chúng thuộc các loài chưa từng được mô tả.

Tuy nhiên, việc xác định danh tính gặp nhiều trở ngại do các nhà nghiên cứu không thể chắc chắn ghép những tên loài được đặt từ trước với các dòng tiến hóa hiện đại.

“Khi tôi bắt đầu dự án này 12 năm trước, chúng tôi đã biết có vài loài đang chờ được mô tả, và hầu như mỗi chuyến khảo sát đến Madagascar đều phát hiện thêm một loài khác”, ông Scherz nói.

Loài Rhombophryne mangabensis

Theo ông, một số loài tương đối dễ xác định, trong khi những trường hợp khác phức tạp do sự không rõ ràng liên quan đến tên gọi của các loài được mô tả từ lâu.

Bước ngoặt đến từ kỹ thuật “museomics”, cho phép giải trình tự DNA từ các mẫu vật lịch sử được lưu giữ trong bảo tàng. Các nhà nghiên cứu kết hợp dữ liệu di truyền từ những mẫu vật này với mẫu mới thu thập ngoài tự nhiên, đồng thời phân tích đặc điểm hình thái bên ngoài, cấu trúc bộ xương và tiếng kêu của ếch.

Nhờ đó, nhóm nghiên cứu có thể xác định mối liên hệ giữa những tên loài trong lịch sử với các dòng tiến hóa tương ứng, qua đó tháo gỡ nhiều điểm chưa rõ trong hệ thống phân loại.

Tiến sĩ Alice Petzold, Đại học Potsdam, người dẫn đầu phần nghiên cứu museomics, cho rằng các bộ sưu tập bảo tàng không chỉ lưu giữ quá khứ mà còn là nguồn dữ liệu quan trọng để nghiên cứu đa dạng sinh học hiện nay.

“Bằng cách giải trình tự các mẫu vật lịch sử, bao gồm cả những mẫu chuẩn gốc, chúng tôi đã có thể trả lời những câu hỏi tồn tại qua nhiều thế hệ”, bà cho biết.

Nền tảng cho công tác bảo tồn

Nghiên cứu là kết quả hợp tác giữa các nhà khoa học và tổ chức tại Madagascar và châu Âu, đồng thời cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa nghiên cứu đa dạng sinh học với bảo tồn thiên nhiên.

Nhiều loài ếch kim cương sinh sống trong những khu rừng đang bị chia cắt do nạn phá rừng. Trong khi đó, thông tin về sinh học của không ít loài vẫn còn rất hạn chế, từ khả năng sinh sản, quy mô quần thể đến yêu cầu về môi trường sống.

“Đối với nhiều loài, chúng tôi gần như vẫn chưa biết gì về sinh học sinh sản, kích thước quần thể hay các yêu cầu sinh thái của chúng. Nếu không có kiến thức đó, việc đánh giá tình trạng bảo tồn và bảo vệ chúng một cách hiệu quả sẽ trở nên khó khăn hơn nhiều”, Tiến sĩ Andolalao Rakotoarison thuộc Viện Đại học Soavinandriana Itasy, Madagascar, đồng tác giả nghiên cứu, nhận định.

Loài Rhombophryne nilevina

Việc mô tả 7 loài mới nâng tổng số loài thuộc chi Rhombophryne được biết đến lên 27. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng con số này nhiều khả năng chưa phải cuối cùng, bởi vẫn còn những loài chưa được đặt tên đang ẩn mình trong các khu rừng Madagascar.

“Mỗi loài mới được mô tả đại diện cho hàng triệu năm lịch sử tiến hóa duy nhất. Càng tìm hiểu nhiều về những loài lưỡng cư kỳ diệu của Madagascar, chúng tôi càng thấy rõ rằng vẫn còn một lượng khổng lồ những điều đang chờ được khám phá”, ông Scherz nói.