Một số hiện vật được thu hồi từ khu vực khai quật tại Kom C, bao gồm các bức tượng nhỏ và những mảnh đá đã qua chế tác từ công trình kiến trúc thuộc thời kỳ Saite (Ảnh: Abouarab et al.,Acta Geophysica (2026)

Công trình kiến trúc cổ đại này được các nhà khoa học xác định nằm tại khu vực di tích Buto, nay là Tell el-Fara'in, thuộc khu vực phía tây bắc Đồng bằng sông Nile.

Buto từng là một trung tâm tôn giáo quan trọng của người Ai Cập cổ đại, được xem là thánh địa gắn liền với nữ thần rắn hổ mang Wadjet, vị thần bảo hộ vùng Hạ Ai Cập. Trong nhiều thập kỷ, các nhà khảo cổ đã khai quật khu vực này và tìm thấy nhiều di tích thuộc thời kỳ Ptolemy (năm 305 đến 30 TCN) và La Mã (năm 30 TCN đến 395 SCN). Tuy nhiên, những lớp kiến trúc cổ hơn vẫn nằm sâu dưới lòng đất, nơi mực nước ngầm cao khiến việc khai quật gặp nhiều khó khăn.

Để khảo sát khu vực này, nhóm nghiên cứu sử dụng hình ảnh radar từ vệ tinh Sentinel-1 của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA). Phương pháp này giúp nhận diện những bất thường dưới bề mặt thông qua sự thay đổi về độ ẩm, độ cao và đặc tính phản xạ của đất.

Dữ liệu vệ tinh cho thấy một cấu trúc lớn hình bầu dục bị chôn vùi bên dưới gò đất Kom C, có chiều dài khoảng 128m và chiều rộng 62m, tương đương diện tích một sân bóng đá.

Sau đó, nhóm nghiên cứu tiến hành 15 tuyến khảo sát bằng phương pháp đo điện trở suất địa hình (ERT), trên diện tích khoảng 5.400m². Kỹ thuật này sử dụng dòng điện truyền qua lòng đất để xác định sự khác biệt về cấu trúc vật chất, qua đó giúp các nhà khảo cổ tái dựng lại những lớp kiến trúc nằm sâu dưới bề mặt mà không cần đào xới toàn bộ khu vực.

Kết quả cho thấy, ở độ sâu khoảng 3-6m, có một công trình lớn xây bằng gạch bùn, được xác định thuộc triều đại thứ 26 của Ai Cập (688-525 trước Công nguyên), còn gọi là thời kỳ Saite.

Dựa trên cấu trúc gạch, các lớp đất khảo cổ và những hiện vật tìm thấy, nhóm nghiên cứu cho rằng công trình có thể từng là một ngôi mộ, nơi ở của các tư tế hoặc một điện thờ tôn giáo. Kết quả nghiên cứu đã được công bố hồi tháng 3 trên tạp chí Acta Geophysica.

Tuy nhiên, phát hiện đáng chú ý hơn nằm ngay bên dưới công trình. Ở độ sâu khoảng 6-7m, các nhà khoa học tìm thấy một lớp cát sạch, dày và được nén chặt, có tác dụng làm nền móng cho toàn bộ kiến trúc.

“Việc sử dụng cát tinh khiết làm lớp đệm ổn định là một chiến thuật thiên tài cho thấy những người thợ xây dựng cổ đại đã có những hiểu biết sâu sắc về môi trường”, ông Hussein Bassir, Giám đốc Bảo tàng Cổ vật thuộc Thư viện Alexandria nói.

Đất sét ở Đồng bằng sông Nile vốn được biết đến là đặc biệt nguy hiểm cho việc xây dựng các công trình. Đất sẽ hấp thụ độ ẩm rồi trương nở, sau đó co lại và dịch chuyển khi khô, tạo ra mối nguy hiểm chậm rãi với bất kỳ vật thể có trọng lượng lớn phía trên.

Theo các nhà nghiên cứu, lớp cát sạch này sẽ giúp phân bổ trọng lượng công trình, hạn chế tác động của nền đất sét vốn thường xuyên co giãn khi độ ẩm thay đổi. Đồng thời, lớp cát còn tạo điều kiện cho nước ngầm thoát sang hai bên, hạn chế tình trạng nước thấm ngược lên các bức tường gạch bùn và khiến vật liệu bị phân hủy.

Phát hiện này cho thấy những người thợ xây dựng thời Saite đã hiểu rõ đặc điểm địa chất tại khu vực và chủ động áp dụng giải pháp kỹ thuật để bảo vệ công trình trước điều kiện nền đất phức tạp.

Đồng tác giả nghiên cứu Abdelaziz Elfadaly, Phó Giáo sư nghiên cứu tại Cơ quan Quốc gia về Thám hiểm Từ xa và Khoa học Vũ trụ Ai Cập, cho biết việc kết hợp radar vệ tinh với các lát cắt đo điện trở suất không chỉ giúp xác định vị trí các bức tường mà còn hé lộ cấu tạo nền móng nằm sâu bên dưới.

Để kiểm chứng kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khai quật một hố có kích thước khoảng 3 x 3m, sâu từ 6-7m nhằm xác nhận sự tồn tại của những bức tường gạch bùn dày được xây trên lớp cát nói trên.

Tại khu vực lân cận, các nhà khảo cổ còn tìm thấy nhiều hiện vật gợi ý về chức năng tôn giáo của công trình, trong đó có những tượng nhỏ ushabti thường được đặt trong mộ để phục vụ người đã khuất ở thế giới bên kia, một bàn thờ đá vôi có các rãnh chạm khắc và tượng khỉ đầu chó bằng gốm tráng men faience, hình tượng gắn với thần Thoth của Ai Cập cổ đại.

Theo ông Hussein Bassir, quy mô công trình cổ đại này cho thấy sự đầu tư của các pharaoh thời Saite vào việc khôi phục và củng cố các trung tâm tôn giáo tại Đồng bằng sông Nile.

Nhóm nghiên cứu dự kiến sẽ tiếp tục khảo sát khu vực di tích Buto bằng các tuyến đo điện trở suất mở rộng, đồng thời nghiên cứu thực vật cổ đại và những biến đổi địa chất để tái dựng cảnh quan khu vực vào thời điểm công trình được xây dựng.