Nhóm các nhà khoa học thuộc Bảo tàng Động vật học Bogoriense, đơn vị trực thuộc Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Quốc gia Indonesia (BRIN), mới đây đã chính thức phát hiện một loài cá bống tôm mới có tên khoa học Tomiyamichthys oriens sp. nov.

Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí truy cập mở ZooKeys, đây là một loài cá rạn kích thước nhỏ, nổi bật với những đốm màu cam sáng rực rỡ chạy dọc hai bên thân. Ở cá thể đực, một cặp tia vây dạng sợi kéo dài duyên dáng từ vây lưng thứ nhất, tạo nên đặc điểm ngoại hình khác biệt.

Hai cá thể cá được sử dụng làm cơ sở cho việc mô tả loài mới gồm một con đực và một con cái, mỗi cá thể dài khoảng 35,5 mm. Chúng được phát hiện tại vùng nước nông đáy cát ngoài khơi Banyuwangi và ngay lập tức gây sự chú ý của các nhà nghiên cứu. Hiện hai cá thể này được trưng bày tại Bảo tàng Động vật học Bogoriense ở thành phố Bogor.

Tên loài oriens bắt nguồn từ tiếng Latin, mang nghĩa “phương Đông” hoặc “mặt trời mọc”. Tên gọi này được lựa chọn để gợi liên tưởng đến những mảng màu cam rực rỡ trên cơ thể loài cá, giống sắc màu của bình minh. Đồng thời, nó cũng nhằm tôn vinh Banyuwangi, vùng đất nằm ở cực đông đảo Java và được biết đến tại Indonesia với biệt danh “Bình minh của Java”. Tên tiếng Anh thông thường của loài là Oriens Shrimpgoby.

Tomiyamichthys oriens thuộc chi cá bống sống cộng sinh với tôm, phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, từ Biển Đỏ đến Fiji. Loài cá có quan hệ gần gũi nhất được biết đến hiện nay là T. hyacinthinus, mới được mô tả từ miền nam Nhật Bản.

Hai loài có một số đặc điểm hiếm gặp trong chi Tomiyamichthys, trong đó có 9 tia vây phân nhánh ở cả vây lưng và vây hậu môn. Ở cá thể đực, cả hai loài đều có hai gai vây dạng sợi kéo dài trên vây lưng thứ nhất.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu vẫn có thể phân biệt T. oriens với loài họ hàng Nhật Bản dựa trên nhiều đặc điểm hình thái, như số lượng tia vây ngực, tia vây đuôi phân nhánh, số hàng vảy dọc và lược mang, cùng những khác biệt tinh tế trong hoa văn màu sắc.

Phân tích di truyền dựa trên gen COI của ty thể cũng củng cố bằng chứng cho thấy đây là một loài riêng biệt. Kết quả cho thấy khoảng cách di truyền giữa loài cá mới của Indonesia và T. hyacinthinus ở Nhật Bản là 3,1%.

Phát hiện mới tiếp tục làm nổi bật sự đa dạng sinh học biển của Indonesia, quốc gia nằm ở trung tâm Tam Giác San Hô. Với sự xuất hiện của T. oriens, Indonesia hiện ghi nhận 13 loài thuộc chi Tomiyamichthys, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác.

Hai cá thể đực và cái. Cá đực có một cặp tia vây dạng sợi kéo dài duyên dáng từ vây lưng tạo nên ngoại hình khác biệt.

Theo thông tin từ các ngư dân địa phương được nhóm nghiên cứu tham vấn, loài cá mới có xu hướng sinh sống trên nền đáy cát ở vùng biển nông ven bờ. Tuy nhiên, các nhà khoa học chưa trực tiếp quan sát được mối quan hệ cộng sinh giữa loài cá này với những loài tôm gõ mõ (alpheid) đào hang, vốn là đặc điểm thường thấy ở các loài thuộc chi Tomiyamichthys.

Việc mô tả T. oriens đã nâng tổng số loài Tomiyamichthys được công nhận trên toàn thế giới lên 21 loài, đồng thời cho thấy hệ sinh thái biển Indonesia vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá, đặc biệt là những loài cá rạn nhỏ bé và dễ bị bỏ qua.

“Việc phát hiện ra một loài mới đối với khoa học luôn là điều thú vị. Chúng tôi hy vọng phát hiện này sẽ truyền cảm hứng cho việc khám phá sâu hơn về đa dạng sinh học cá của Indonesia, nơi có rất nhiều loài nhỏ và bị bỏ qua có thể vẫn đang chờ được khám phá”, nhà nghiên cứu chính Kunto Wibowo chia sẻ.