GS. Gordana Vunjak-Novakovic: Nhà khoa học nghiên cứu cơ thể người trên những con chip siêu nhỏ. Ảnh: FWIS/ Cécile Burb

Khi UNESCO và Quỹ L’Oréal công bố các nhà khoa học nữ nhận Giải thưởng Quốc tế Phụ nữ trong Khoa học năm 2026, khu vực Bắc Mỹ gọi tên GS. Gordana Vunjak-Novakovic của Đại học Columbia (Mỹ). Đây là sự ghi nhận dành cho những đóng góp mang tính đột phá của bà trong lĩnh vực kỹ thuật mô và y học tái tạo một trong những hướng nghiên cứu được kỳ vọng sẽ làm thay đổi tương lai chăm sóc sức khỏe toàn cầu.

Hiện nay, GS. Gordana Vunjak-Novakovic là University Professor học hàm cao nhất của Đại học Columbia, đồng thời giữ chức Giáo sư Quỹ Mikati về Kỹ thuật Y sinh và Khoa học Y khoa. Bà cũng là giáo sư tại Trường Y khoa và Nha khoa thuộc Đại học Columbia, đồng thời lãnh đạo Phòng thí nghiệm Tế bào gốc và Kỹ thuật mô, một trong những trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới về y học tái tạo.

Ít ai biết rằng con đường khoa học của bà bắt đầu từ ngành kỹ thuật hóa học. Sinh ra tại Serbia, bà tốt nghiệp cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ ngành kỹ thuật hóa học tại Đại học Belgrade. Những năm đầu sự nghiệp, bà giảng dạy và nghiên cứu tại chính ngôi trường này trước khi nhận học bổng Fulbright sang Viện Công nghệ Massachusetts (MIT).

Chính quãng thời gian làm việc tại MIT đã trở thành bước ngoặt quan trọng. Tại đây, bà tiếp cận lĩnh vực kỹ thuật mô còn rất mới vào thời điểm đó và gặp GS. Robert Langer người được xem là một trong những nhà sáng lập ngành kỹ thuật mô hiện đại. Cuộc gặp gỡ này đã định hình hướng nghiên cứu mà bà theo đuổi suốt hơn 30 năm sau đó.

GS. Gordana Vunjak-Novakovic cùng nhóm nghiên cứu. Ảnh: Cecile Burban

Tại Đại học Columbia, nhóm nghiên cứu của GS. Gordana Vunjak-Novakovic tập trung phát triển các mô và cơ quan người nhân tạo phục vụ điều trị bệnh, nghiên cứu cơ chế bệnh học và thử nghiệm thuốc. Bà là một trong những người tiên phong xây dựng các mô tim, phổi, xương và nhiều loại mô chức năng khác từ tế bào người.

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của bà là phát triển công nghệ "organ-on-a-chip" (cơ quan trên chip). Đây là các thiết bị sinh học siêu nhỏ mô phỏng cấu trúc và hoạt động của các cơ quan trong cơ thể người trên một con chip có kích thước chỉ bằng kính hiển vi.

Thay vì sử dụng động vật thí nghiệm, các nhà khoa học có thể nuôi cấy tế bào người trên những hệ thống vi mô này để tái hiện môi trường sinh học thực tế của tim, gan, phổi, da hay mạch máu. Nhờ đó, phản ứng của cơ thể đối với thuốc hoặc bệnh lý có thể được nghiên cứu với độ chính xác cao hơn.

Nhóm của bà đã phát triển thành công các hệ thống đa cơ quan trên chip, kết nối mô tim, gan, xương và da bằng mạng lưới tuần hoàn nhân tạo, cho phép mô phỏng những tương tác phức tạp giữa các cơ quan trong cơ thể. Những nền tảng này được đánh giá là bước tiến quan trọng hướng tới y học cá thể hóa, khi có thể sử dụng tế bào của từng bệnh nhân để dự đoán hiệu quả điều trị và lựa chọn liệu pháp phù hợp nhất.

Bên cạnh công nghệ cơ quan trên chip, GS. Gordana Vunjak-Novakovic còn ghi dấu ấn với hàng loạt nghiên cứu tiên phong về tái tạo mô xương phục vụ phẫu thuật tạo hình, phát triển mô tim có khả năng co bóp như tim thật, phục hồi phổi hiến tặng trước ghép và xây dựng các mô hình bệnh học người để thử nghiệm thuốc.

GS. Gordana Vunjak-Novakovic trong phòng nghiên cứu

Các công trình của bà đã được công bố trên những tạp chí khoa học hàng đầu thế giới như Nature, Cell, Nature Medicine, Nature Biotechnology, Science Translational Medicine và Proceedings of the National Academy of Sciences. Bà cũng là tác giả hoặc đồng tác giả của hàng trăm công trình khoa học có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực kỹ thuật y sinh.

Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu cơ bản, bà còn là một trong số ít nhà khoa học thành công trong việc chuyển giao kết quả nghiên cứu ra thị trường. Từ các công nghệ được phát triển trong phòng thí nghiệm, bà đã tham gia sáng lập nhiều doanh nghiệp công nghệ sinh học nhằm thương mại hóa các giải pháp về tái tạo mô và thử nghiệm thuốc.

Những đóng góp nổi bật đã mang lại cho GS. Gordana Vunjak-Novakovic hàng loạt danh hiệu và giải thưởng danh giá. Bà là nữ giảng viên đầu tiên của Đại học Columbia được bầu vào Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Hoa Kỳ (National Academy of Engineering) năm 2012 và là kỹ sư đầu tiên của trường được bầu vào Viện Hàn lâm Y học Quốc gia Hoa Kỳ (National Academy of Medicine) năm 2014.

Bà cũng là thành viên của Viện Hàn lâm Các nhà phát minh Quốc gia Hoa Kỳ, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Hoa Kỳ, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Canada cùng nhiều tổ chức khoa học quốc tế uy tín khác.

Trong số các giải thưởng tiêu biểu có Giải thưởng Robert A. Pritzker của Hội Kỹ thuật Y sinh Hoa Kỳ, Giải Pierre Galletti phần thưởng cao quý nhất của Viện Kỹ thuật Y sinh và Y học Hoa Kỳ (AIMBE), Giải Thành tựu trọn đời của Hiệp hội Kỹ thuật mô và Y học tái tạo quốc tế (TERMIS), Giải Nhà phát minh châu Âu cùng nhiều giải thưởng quốc tế khác.

Năm 2026, Giải thưởng Quốc tế Phụ nữ trong Khoa học của UNESCO và Quỹ L’Oréal tiếp tục ghi nhận vai trò tiên phong của bà trong lĩnh vực kỹ thuật mô người và phát triển các nền tảng cơ quan trên chip. Theo hội đồng giải thưởng, các nghiên cứu của GS. Gordana Vunjak-Novakovic không chỉ thúc đẩy sự phát triển của y học tái tạo mà còn góp phần xây dựng những phương pháp nghiên cứu thay thế thử nghiệm trên động vật, hướng tới các liệu pháp điều trị chính xác và cá thể hóa hơn cho bệnh nhân.

Ở tuổi ngoài 60, nhà khoa học gốc Serbia vẫn tiếp tục theo đuổi mục tiêu mà bà từng mô tả là xây dựng một "xưởng cơ thể sinh học" nơi các mô và cơ quan có thể được tạo ra từ chính tế bào của người bệnh. Đó không chỉ là tham vọng khoa học mà còn là kỳ vọng về một tương lai trong đó những tổn thương hoặc sự suy giảm chức năng cơ quan có thể được phục hồi bằng chính các thành tựu của công nghệ sinh học hiện đại.