Làm sao để người nông dân sống được bằng nghề nông

Gặp chị tại Lễ Tôn vinh, Biểu dương Nữ trí thức tiêu biểu năm 2026, hi được hỏi về công việc hiện tại, GS.TS Nguyễn Thị Lang gần như lập tức nói về dự án mới. Hiện bà đang phụ trách một dự án lớn do Quỹ VinFuture tài trợ, tập trung nghiên cứu và phát triển các giống lúa thích ứng với điều kiện khí hậu khắc nghiệt tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Mục tiêu của dự án không chỉ là tạo ra các giống lúa chống chịu hạn hán, xâm nhập mặn hay sâu bệnh tốt hơn. Điều bà quan tâm hơn là làm thế nào để những giống lúa ấy giúp nâng cao giá trị hạt gạo và cải thiện thu nhập cho người nông dân.

GS.TS Nguyễn Thị Lang hiện là Chi hội trưởng Chi hội Nữ trí thức vùng ĐBSCL, Viện Trưởng Viện Nghiên Cứu Nông Nghiệp Công Nghệ Cao ĐBSCL, Chủ tịch Hội sinh học thành phố Cần Thơ. Ảnh: Hoàng Toàn

“Tôi luôn trăn trở rằng người làm nông nghiệp hiện nay phần lớn mới chỉ đạt mức đủ sống. Muốn phát triển nông nghiệp bền vững thì phải giúp người nông dân nâng cao thu nhập và có thêm động lực gắn bó với đồng ruộng”, bà kể.

Đó không phải là suy nghĩ mới xuất hiện gần đây. Bởi nhiều năm trước, khi nhận Giải thưởng Trần Đại Nghĩa, bà đã từng thẳng thắn nói rằng những thành tựu của khoa học cây trồng sẽ trở nên vô nghĩa nếu không giúp nâng cao giá trị nông sản và mang lại lợi ích thiết thực cho người nông dân. Theo bà, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, nông nghiệp Việt Nam không thể chỉ dừng ở việc sản xuất nhiều hơn mà phải tạo ra nhiều giá trị hơn.

Chính vì vậy, trong mọi chương trình nghiên cứu, bà luôn đặt câu hỏi: giống lúa mới này sẽ giúp gì cho người nông dân?

Người phụ nữ dành cả đời cho cây lúa

GS.TS Nguyễn Thị Lang sinh ra trong một gia đình làm nông ở Bến Tre. Bà từng nói rất giản dị: “Cây lúa luôn gắn bó với cuộc đời và sự nghiệp của tôi”.

Năm 1979, sau khi tốt nghiệp ngành Sinh học của Trường Đại học Tổng hợp TP.HCM, bà trở về công tác tại Bến Tre trước khi theo đuổi con đường nghiên cứu chuyên sâu về di truyền và chọn giống cây trồng. Năm 1994, bà bảo vệ thành công luận án tiến sĩ chuyên ngành Di truyền chọn giống. Đến năm 2009, bà được bổ nhiệm chức danh Giáo sư.

Nhưng có lẽ dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp của bà bắt đầu từ những chuyến đi tìm “lúa ma”. Từ cuối những năm 1990, cùng với GS.TS Bùi Chí Bửu, bà miệt mài nghiên cứu các nguồn gen lúa hoang dại. Trong giới khoa học, đây là những nguồn vật liệu quý giá nhưng vô cùng khó khai thác. Nhiều năm liền, bà lặn lội từ Đồng Tháp Mười đến nhiều quốc gia khác để tìm kiếm, bảo tồn và lai tạo các nguồn gen đặc biệt này.

GS.TS Nguyễnh Thị Lang hiện đang phụ trách dự án nghiên cứu giống lúa chống chịu hạn hán, xâm nhập mặn và sâu bệnh do Quỹ VinFuture tài trợ, hướng tới nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Ảnh: Báo Ảnh Việt Nam

Từ những nghiên cứu ấy, giống lúa AS996 ra đời, mở đầu cho một loạt giống lúa có khả năng chịu phèn, chịu mặn, kháng sâu bệnh và thích nghi tốt với điều kiện canh tác khắc nghiệt. Sau đó là hàng chục giống lúa khác được đưa vào sản xuất trên diện rộng.

Trong hơn 25 năm nghiên cứu, bà đã lai tạo thành công hơn 70 giống lúa, trong đó nhiều giống được công nhận và đưa vào sản xuất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều giống trở thành thương hiệu nổi tiếng, góp phần nâng cao chất lượng gạo Việt Nam và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

Mang khoa học đến những vùng khó khăn

Dù đã có tên tuổi trong giới khoa học, GS.TS Nguyễn Thị Lang vẫn giữ thói quen đi thực địa. Hiện nay, bà và các cộng sự đang triển khai nhiều chương trình nghiên cứu tại An Giang, Cần Thơ, Hậu Giang, Cà Mau cùng nhiều địa phương khác ở Đồng bằng sông Cửu Long. Bên cạnh đó là các dự án tại miền Trung và Tây Nguyên, nơi bà cùng đồng nghiệp hỗ trợ phát triển những giống cây trồng phù hợp với điều kiện sản xuất của từng vùng.

Tại Bình Định, nhóm nghiên cứu của bà đang phục tráng một giống lúa cổ truyền từng được xem là “gạo tiến vua”. Với GS.TS Nguyễn Thị Lang, đây không chỉ là câu chuyện về nông nghiệp mà còn là việc gìn giữ nguồn gen quý và bảo tồn giá trị văn hóa.

Ở miền Trung, nhóm nghiên cứu ứng dụng công nghệ sinh học phân tử để chọn tạo các giống cây ăn quả có giá trị kinh tế cao. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, ngoài cây lúa, bà còn tham gia nghiên cứu các mô hình canh tác kết hợp đậu nành, đậu phộng và cây màu nhằm xây dựng hệ thống nông nghiệp tuần hoàn, bền vững hơn.

Nhìn rộng hơn, GS.TS Nguyễn Thị Lang cho rằng tương lai của nông nghiệp Việt Nam không thể chỉ phụ thuộc vào một loại cây trồng duy nhất. Người nông dân cần có nhiều lựa chọn hơn để nâng cao thu nhập và giảm thiểu rủi ro trước biến đổi khí hậu.

Khoa học phải đi ra khỏi phòng thí nghiệm

Một trong những điều khiến bà tâm đắc nhất là sự kết nối giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn sản xuất. Nhiều năm qua, bà luôn theo đuổi triết lý nghiên cứu phải phục vụ cuộc sống.

“Tôi sẽ chọn đi vào chiều sâu. Khoa học không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu cho đẹp mà phải thực sự được ứng dụng vào sản xuất có hiệu quả, để cạnh tranh với các quốc gia khác”, GS.TS Nguyễn Thị Lang nói.

Đó cũng là lý do bà tích cực tham gia các chương trình hợp tác quốc tế. Hiện nay, GS.TS Nguyễn Thị Lang đang hợp tác với các nhà khoa học Vương quốc Anh trong nghiên cứu chức năng gen liên quan đến khả năng chống chịu hạn của cây trồng. Mục tiêu là tạo ra các giống cây có khả năng thích nghi tốt hơn trước tình trạng thiếu nước ngày càng nghiêm trọng do biến đổi khí hậu.

Bà cũng đang hợp tác với các nhà khoa học Ấn Độ trong lĩnh vực chọn tạo giống lúa. Điều thú vị là dù Ấn Độ là quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, họ vẫn rất quan tâm tới các nguồn gen quý của Việt Nam, đặc biệt là các giống lúa ngắn ngày có năng suất cao. Theo GS.TS Nguyễn Thị Lang, đây là minh chứng cho thấy những thành tựu nghiên cứu của Việt Nam đang ngày càng được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận.

Phụ nữ làm khoa học vẫn cần thêm cơ hội

Sau nhiều năm làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, GS.TS Nguyễn Thị Lang cho rằng phụ nữ làm khoa học vẫn phải đối mặt với những rào cản vô hình. “Điều tôi mong muốn hơn cả là tạo thêm cơ hội để phụ nữ làm khoa học phát huy năng lực của mình”, bà nói.

Theo bà, ở nhiều nơi vẫn tồn tại suy nghĩ rằng nam giới phù hợp hơn với công việc nghiên cứu hay chuyển giao kỹ thuật trong nông nghiệp. “Có những rào cản không được nói thành lời nhưng vẫn tồn tại trong nhận thức xã hội”, bà nói thêm.

Đó có thể là những chi tiết rất nhỏ trong các lớp tập huấn hay những chuyến công tác cơ sở. Nhưng chính những điều nhỏ ấy lại cho thấy phụ nữ vẫn cần nỗ lực nhiều hơn để khẳng định năng lực của mình.

Dẫu vậy, bà chưa bao giờ coi đó là lý do để dừng bước. Trong suốt sự nghiệp, GS.TS Nguyễn Thị Lang đã chủ trì gần 100 đề tài nghiên cứu, hướng dẫn hàng chục nghiên cứu sinh và học viên cao học. Bà cũng là nhà khoa học nữ đầu tiên được trao Giải thưởng Trần Đại Nghĩa nhờ những đóng góp nổi bật trong chọn tạo giống lúa.

Vẫn còn nhiều việc phải làm

Nói về những thành tựu đã đạt được, GS.TS Nguyễn Thị Lang luôn giữ sự khiêm nhường của một người làm khoa học.

Khi nhận Giải thưởng Trần Đại Nghĩa, bà từng nói: “Tôi không nghĩ rằng đây là phần thưởng của riêng mình. Đây là đóng góp chung của nhiều nhà khoa học trong ngành nông nghiệp”.

Ngày 9/6/2026, bà là một trong 44 nữ trí thức được tôn vinh trong “Lễ Tôn vinh và biểu dương Hội viên Nữ trí thức Việt Nam tiêu biểu”.  “Sự tôn vinh này tiếp thêm cho tôi động lực để tiếp tục cống hiến. Trong khoa học, mỗi kết quả đạt được lại mở ra những câu hỏi mới và những mục tiêu mới. Tôi mong muốn tiếp tục đóng góp cho nghiên cứu nông nghiệp công nghệ cao, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh lương thực, qua đó góp phần nâng cao vị thế của nông nghiệp Việt Nam trên trường quốc tế”, bà chia sẻ.

Có lẽ bởi vậy mà sau hơn ba mươi năm làm khoa học, điều GS.TS Nguyễn Thị Lang nói nhiều nhất vẫn là nông dân, là cánh đồng và những giống lúa của tương lai. Khi nhiều người nhìn vào các giải thưởng, bà lại nghĩ tới vụ mùa tiếp theo. Khi nhiều người nói về những thành công đã có, bà lại nói về những giống lúa cần tiếp tục nghiên cứu. Và khi được hỏi điều gì khiến mình vẫn tiếp tục làm việc không ngừng nghỉ ở tuổi này, câu trả lời của bà vẫn rất giản dị: “Muốn người nông dân gắn bó với đồng ruộng, trước hết phải giúp họ sống được bằng cây lúa. Đó là việc còn phải làm, và vẫn còn rất nhiều việc phải làm. Nông nghiệp không chỉ cần năng suất, mà cần giá trị cho người nông dân”.

GS.TS Nguyễn Thị Lang (thứ 3 từ trái) là 1 trong 43 nữ trí thức tiêu biểu được tôn vinh tại Lễ Tôn vinh và Biểu dương Nữ trí thức tiêu biểu năm 2026.

GS.TS Nguyễn Thị Lang là nữ khoa học gia nông nghiệp hàng đầu Việt Nam, bà đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu về nguồn gene và tạo giống cho cây lúa. Bà là đã nghiên cứu 157 đề tài trong và ngoải nước; có 203 bài báo trên Tạp chí Quốc tế; 235 bài báo trên Tạp chí Khoa học Quốc gia; 28 cuốn sách đã xuất bản, 3 quyển sách nước ngoài; 93 bằng sáng chế về các giống lúa mới.Đào tạo 40 thạc sĩ, 10 tiến sĩ. Giảng dạy 07 trường đại học.

 Bà đã được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì và hạng Ba; Giải thưởng phụ nữ sáng tạo Giống lúa thơm và chịu ngập: “Giống lúa OM8928” và Giống lúa chịu mặn: “Giống lúa OM6328” của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ; là nhà khoa học nữ đầu tiên được trao Giải thưởng Trần Đại Nghĩa; Giải thưởng Kova; Giải thưởng L’oral; Giải thưởng Bông lúa vàng, 87 Bằng khen các loại.