Từ lá dứa bị đốt bỏ đến giấc mơ vật liệu xanh “made in Vietnam”

Trên những cánh đồng dứa bạt ngàn trải dọc dải đất miền Trung nắng cháy hay vùng đồng bằng sông Cửu Long trù phú, hình ảnh những cột khói đen bốc lên sau mỗi mùa thu hoạch đã trở nên quá đỗi quen thuộc. Người nông dân sau khi rút đi những quả ngọt mọng nước thường chọn cách tiêu hủy phần thân lá bằng lửa để dọn đất cho vụ sau.

Hàng triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp cứng và dai ấy vốn bị xem là khó phân hủy tự nhiên và cũng chẳng thể dùng làm thức ăn cho gia súc. Những tàu lá sắc nhọn mang theo hàm lượng xơ lớn nhưng lại kết thúc vòng đời trong tro bụi và khí thải, để lại sau lưng nỗi nhọc nhằn của người trồng và sự lãng phí tài nguyên.

Giữa bối cảnh đó, nữ doanh nhân Vũ Thị Liễu lội ngược dòng với một niềm tin mãnh liệt rằng thứ phế phẩm đang bốc cháy kia thực chất là một kho báu bị bỏ quên. Là người sáng lập và điều hành Công ty Cổ phần Nghiên cứu Sản xuất và Phát triển sợi Eco (ECOSOI), chị đã dành gần một thập kỷ để đi tìm câu trả lời cho bài toán biến những tàu lá dứa sắc lẹm thành sợi vải thời trang cao cấp.

Hành trình này không bắt đầu từ một văn phòng sang trọng hay những bản kế hoạch tài chính hào nhoáng mà bắt đầu từ chính ánh nhìn tò mò của một nữ giảng viên môi trường. Chị tự hỏi tại sao chúng ta lại chấp nhận đốt bỏ một nguồn nguyên liệu bền bỉ đến vậy khi mà cả thế giới đang khát khao tìm kiếm những giải pháp xanh cho ngành dệt may toàn cầu.

Ít ai biết rằng đằng sau sự thành công bước đầu của ECOSOI là những năm tháng âm thầm trong phòng thí nghiệm và những chuyến khảo sát thực địa đơn độc của một nhà khoa học thực thụ. Tốt nghiệp Thạc sĩ ngành Môi trường tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội năm 2010, Vũ Thị Liễu vốn có nền tảng vững chắc về vật liệu sinh học và sợi thực vật.

Chính những ngày tháng đứng trên bục giảng tại Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội đã hun đúc trong chị khát khao đưa kiến thức lý thuyết vào thực tiễn cuộc sống. Chị không muốn những nghiên cứu về bền vững chỉ nằm lại trong các trang giáo án hay tiểu luận mà phải trở thành một thực thể có khả năng thay đổi cuộc sống của người nông dân và bộ mặt của ngành thời trang Việt.

Nỗ lực khai phá một phân khúc chưa có tiền lệ

Nhớ lại những ngày đầu khi mới bắt tay vào nghiên cứu, khi chị đặt vấn đề thu gom lá dứa để chế biến, người ta chỉ lắc đầu bảo rằng loại lá này quá cứng và quá nhiều xơ chỉ có đốt; nhưng vốn bị xem là khuyết điểm lại trở thành chìa khóa vàng dưới con mắt chuyên môn của chị.

Qua phân tích cấu trúc, chị phát hiện ra sợi lá dứa có độ bền cơ học cực cao, màu sắc tự nhiên trang nhã và khả năng liên kết bền chắc mà không cần đến sự can thiệp của hóa chất độc hại. Đây chính là điểm chạm hoàn hảo với xu hướng "thời trang xanh" đang bùng nổ mạnh mẽ trên toàn cầu, nơi người tiêu dùng bắt đầu biết trân trọng nguồn gốc và tính nhân văn của vật liệu thân thiện môi trường.

Hành trình từ phòng thí nghiệm đến chiếc máy tách xơ đầu tiên là một chuỗi những thử thách khắc nghiệt về mặt kỹ thuật lẫn tài chính. Do không có tiền lệ tại Việt Nam, Vũ Thị Liễu và cộng sự phải tự mày mò thiết kế máy móc từ những chi tiết nhỏ nhất. Đã có những thời điểm máy chạy nhưng xơ tách ra không đạt độ mịn yêu cầu hoặc tỉ lệ đứt gãy quá lớn khiến bao nhiêu công sức và tiền túi đổ xuống sông xuống biển.

Chị chia sẻ rằng việc "đi trong vùng chưa ai đi" mang lại cảm giác phấn khích nhưng cũng đầy rẫy bất an. Những hoài nghi từ thị trường dồn dập đổ về khi người ta không tin một loại lá gai góc có thể dệt nên những thước vải mềm mại phục vụ cho các thương hiệu thời trang sang trọng. Để chứng minh điều đó là có thể, ECOSOI đã phải kiên trì thử nghiệm trên mọi bề mặt vải từ dệt kim đến denim để tìm ra công thức tối ưu nhất.

Khi sản phẩm sợi dứa đầu tiên ra đời, nó mang theo hy vọng về một chuỗi cung ứng khép kín và nhân văn hơn. Việt Nam hiện sở hữu khoảng 47.000 hecta trồng dứa, nghĩa là chúng ta đang nắm giữ một mỏ vàng về sợi tự nhiên ngay dưới chân mình nhưng lại chọn cách nhập khẩu hàng tỷ USD vải sợi mỗi năm từ nước ngoài.

Chị Liễu nhận thấy mình cần phải đóng vai trò là chiếc cầu nối để gắn kết nhu cầu khổng lồ về vật liệu xanh của thế giới với nguồn tài nguyên đang bị lãng phí tại quê nhà. Điều này không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng ô nhiễm môi trường do việc đốt phế phẩm nông nghiệp gây ra mà còn trực tiếp tạo thêm thu nhập cho những người nông dân chân lấm tay bùn thông qua việc bán phụ phẩm vốn chẳng đáng một xu.

Sự khắt khe của thị trường quốc tế là bài kiểm tra trình độ quản trị và cái tâm của người làm nghề kinh doanh xanh. Khi tiếp cận với các đối tác từ Nhật Bản hay châu Âu, ECOSOI không chỉ bán sợi dứa mà còn bán cả câu chuyện về quy trình minh bạch và nhân văn.

Khách hàng Nhật Bản không chỉ nhìn vào độ mảnh hay sức căng của sợi chỉ mà họ còn soi xét tận gốc rễ xem ai là người thu hoạch lá và liệu quá trình đó có gây hại gì đến sức khỏe người lao động hay không. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn ngặt nghèo về kiểm định bền vững buộc đội ngũ của Vũ Thị Liễu phải làm việc với một sự tỉ mỉ và chuyên nghiệp tuyệt đối. Đây là một cuộc chơi sòng phẳng mà ở đó, chất lượng và đạo đức kinh doanh phải luôn song hành cùng nhau để tạo ra uy tín cho thương hiệu "made in Vietnam".

Bài toán kinh tế và giá trị thực chất của sự bền vững

Một trong những rào cản lớn nhất đối với bất kỳ doanh nghiệp khởi nghiệp xanh nào chính là bài toán chi phí và giá thành sản phẩm. Sợi dứa được tạo ra từ một quy trình thu gom thủ công kết hợp cơ học không hóa chất nên chắc chắn không thể cạnh tranh về giá với các loại sợi tổng hợp từ dầu mỏ hay sợi cotton công nghiệp đại trà.

Chị Vũ Thị Liễu hiểu rõ rằng người tiêu dùng Việt Nam dù có ý thức về môi trường đến đâu vẫn luôn đặt câu hỏi về chất lượng và giá cả lên hàng đầu. Thay vì cố gắng ép thị trường phải chấp nhận sản phẩm 100% sợi dứa với giá đắt đỏ, chị đã lựa chọn một lối đi khôn ngoan và thực tế hơn bằng cách phối trộn với các sợi tự nhiên khác như cotton để tạo ra các dòng vải hài hòa cả về tính năng lẫn giá thành.

Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm bớt sự xa lạ của vật liệu mới mà còn là cách để định hướng thói quen tiêu dùng một cách từ từ nhưng chắc chắn. Chị tin rằng chỉ cần một sản phẩm chứa 20% hay 30% sợi dứa đã là một đóng góp đáng kể cho môi trường và là bước đà để khách hàng làm quen với những giá trị bền vững thực chất.

ECOSOI không chạy theo các chiến dịch truyền thông hào nhoáng bằng những slogan sáo rỗng mà chọn cách âm thầm hiện diện trong tủ đồ của những người thực sự quan tâm đến phong cách sống xanh. Những cuộn sợi dệt nên từ sự kiên trì của chị đang dần len lỏi vào các thị trường cao cấp, nơi giá trị của một sản phẩm được tính bằng cả hành trình tạo ra nó chứ không chỉ ở nhãn mác thương hiệu.

Nhìn lại chặng đường gần một thập kỷ qua, nữ doanh nhân không khỏi bùi ngùi khi nghĩ về những lần phải đứng trước sự lựa chọn giữa việc dừng lại hay tiếp tục dấn bước. Áp lực về vốn và những thất bại trong giai đoạn nghiên cứu ban đầu đủ sức quật ngã bất kỳ ai thiếu bản lĩnh.

Tuy nhiên, ở Vũ Thị Liễu luôn có sự dung hòa kỳ lạ giữa sự điềm tĩnh của một nhà khoa học và sự quyết liệt của một người làm kinh doanh. Chị thừa nhận rằng mình học được rất nhiều điều từ chính những làn thất bại và sự khắt khe của các đối tác nước ngoài. Mỗi một phản hồi không hài lòng từ khách hàng đều trở thành một bài học quý giá để chị hoàn thiện hơn quy trình tách xơ hay kỹ thuật xử lý sợi thô cho đạt độ chuẩn mực.

Phía sau giấc mơ về một loại sợi thời trang bền vững là khao khát lớn lao hơn về việc định vị lại giá trị của nông sản Việt Nam trên bản đồ thế giới. Vũ Thị Liễu không muốn người ta chỉ biết đến Việt Nam qua những quả dứa thơm ngọt mà còn muốn thế giới thấy được khả năng làm chủ công nghệ và sáng tạo vật liệu xanh của người Việt.

Chị hy vọng trong tương lai, mô hình của ECOSOI sẽ được nhân rộng hơn nữa để biến những "vùng phế phẩm" thành những "vùng giá trị". Khi đó, người nông dân không còn phải đốt bỏ lá dứa trong nước mắt vì khói bụi, mà họ sẽ nhìn thấy ở đó một sinh kế bền vững và một niềm tự hào về những sản phẩm mang tâm hồn Việt đang đi chu du khắp thế giới.

Hành trình của ECOSOI có thể vẫn còn dài và đầy rẫy những biến số của thị trường toàn cầu nhưng những gì Vũ Thị Liễu đã làm được trong gần mười năm qua chính là minh chứng sống động cho tinh thần khởi nghiệp vì cộng đồng. Chị đã chứng minh rằng tương lai của sự bền vững đôi khi không nằm ở những phát kiến quá xa vời mà ẩn chứa ngay trong những thứ giản dị nhất, những thứ vốn bị con người bỏ quên hoặc vứt bỏ.