Với lợi thế là nơi lưu giữ phim, hình ảnh, poster và nhiều tư liệu quý của điện ảnh Việt Nam, câu chuyện được đặt ra không chỉ là tiếp tục một cuộc triển lãm như những kỳ trước, mà làm thế nào để những tư liệu lưu trữ có thể tạo nên một dấu ấn mới trong mùa Liên hoan năm nay.

Từ kho lưu trữ đến không gian của Liên hoan

Phòng Nghiên cứu, Sưu tầm và Quay tư liệu của Viện Phim Việt Nam đang triển khai xây dựng Đề cương Triển lãm Liên hoan Phim Quốc tế Hà Nội lần thứ VIII. Việc Viện Phim tham gia xây dựng nội dung triển lãm không phải là công việc mới. Qua các kỳ Liên hoan phim trước, những hình ảnh, poster, tư liệu về điện ảnh Việt Nam và các nghệ sĩ đã được đưa ra khỏi không gian lưu trữ để đến với công chúng. Đây cũng là một trong những lợi thế đặc biệt của Viện Phim.

Nếu một Liên hoan phim được tạo nên chủ yếu từ những bộ phim được trình chiếu, các cuộc gặp gỡ, hội thảo và hoạt động nghề nghiệp, thì Viện Phim có thể bổ sung một lớp ký ức khác: những hình ảnh đã ghi lại lịch sử của điện ảnh Việt Nam.

Hình ảnh phim tư liệu lưu trữ tại Viện Phim Việt Nam

Đó có thể là một poster của một bộ phim nhiều thập niên trước, một bức ảnh hậu trường, hình ảnh của nghệ sĩ trong quá trình làm phim, những khuôn hình về Hà Nội từng xuất hiện trên màn ảnh hay những tư liệu gắn với các giai đoạn phát triển của điện ảnh nước nhà.

Nhưng khi những hình thức triển lãm điện ảnh ngày càng trở nên quen thuộc, vấn đề đặt ra là: HANIFF VIII sẽ kể câu chuyện ấy như thế nào để công chúng vẫn thấy mới?

Không chỉ “treo ảnh, đặt poster”

Một triển lãm về điện ảnh nếu chỉ dừng ở việc trưng bày ảnh, poster và hiện vật có giá trị lưu trữ sẽ khó khai thác hết tiềm năng của kho tư liệu. Điều quan trọng hơn là cách lựa chọn và kết nối các tư liệu.

Một poster có thể không chỉ được giới thiệu bằng tên phim và năm sản xuất, mà được đặt trong câu chuyện về thời điểm bộ phim ra đời. Một bức ảnh nghệ sĩ có thể được kết nối với những bộ phim tiêu biểu trong sự nghiệp. Những hình ảnh Hà Nội trong điện ảnh có thể được sắp xếp theo thời gian, để người xem nhận ra sự thay đổi của thành phố qua từng thế hệ làm phim.

HANIFF VIII là dịp để những tư liệu ấy một lần nữa bước ra khỏi kho lưu trữ. Và dấu ấn của triển lãm năm nay có lẽ sẽ không nằm ở việc có bao nhiêu hiện vật được trưng bày, mà ở việc công chúng nhớ được gì sau khi bước ra khỏi triển lãm.

Cách làm này không đòi hỏi phải có quá nhiều hiện vật. Ngược lại, nó đòi hỏi sự chọn lọc và một câu chuyện triển lãm đủ rõ. Với kho tư liệu của Viện Phim, đây là dư địa lớn. Bởi một trong những giá trị của tư liệu lưu trữ không nằm ở việc có bao nhiêu tài liệu được đưa ra trưng bày, mà ở khả năng từ một tư liệu cụ thể mở ra được một câu chuyện lớn hơn về điện ảnh.

Công nghệ: nên được dùng để tăng khả năng tiếp cận tư liệu

Một điểm đáng quan tâm trong quá trình xây dựng triển lãm HANIFF VIII là việc ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, thay vì đặt công nghệ như một phần trình diễn độc lập, công nghệ nên phục vụ trực tiếp cho mục tiêu giúp công chúng tiếp cận kho tư liệu của Viện Phim thuận tiện hơn.

Chẳng hạn, mã QR có thể được sử dụng để cung cấp thêm thông tin về một bộ phim, nghệ sĩ hoặc tư liệu mà không cần đưa toàn bộ nội dung lên bảng trưng bày. Những tư liệu có khối lượng thông tin lớn có thể được mở rộng trên nền tảng số, để người xem tiếp tục tìm hiểu sau khi rời không gian triển lãm. Nếu có điều kiện, một phần tư liệu có thể được số hóa để tạo thành lớp thông tin bổ trợ cho triển lãm.

Khán giả trẻ hào hứng trải nghiệm không gian Triển lãm MR  tạiTriển lãm “Thành phố Hồ Chí Minh vươn mình qua góc nhìn Điện ảnh”, sự kiện mở màn cho chuỗi hoạt động của Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ XXIV - 2025 do Viện Phim Việt Nam chủ trì phối hợp thực hiện.

Đây là hướng đi thực tế hơn so với việc đưa quá nhiều công nghệ mới vào không gian trưng bày chỉ để tạo hiệu ứng. Với tư liệu điện ảnh, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi làm cho tư liệu dễ tiếp cận hơn nhưng không làm mất đi giá trị nguyên bản của tư liệu.

Trong trường hợp sử dụng các công cụ xử lý hình ảnh, phục chế hoặc nâng cao chất lượng tư liệu, việc phân biệt rõ bản gốc và bản đã xử lý cũng đặc biệt quan trọng. Đối với một cơ quan lưu trữ điện ảnh, tính xác thực của tư liệu phải luôn được đặt lên hàng đầu.

Dấu ấn mới có thể nằm ở chính cách kể

HANIFF VIII diễn ra trong bối cảnh hoạt động điện ảnh đang mở rộng mạnh sang các lĩnh vực công nghệ, nền tảng số và công nghiệp nội dung. Vì vậy, một triển lãm điện ảnh cũng cần tìm được cách tiếp cận phù hợp với công chúng hôm nay. Nhưng điều đó không có nghĩa là phải biến triển lãm thành một không gian công nghệ.

Điểm mới hoàn toàn có thể nằm ở cách kể câu chuyện. Thay vì giới thiệu một loạt tư liệu theo từng nhóm, triển lãm có thể lựa chọn một chủ đề xuyên suốt gắn với HANIFF VIII, với Hà Nội và với lịch sử điện ảnh Việt Nam. Từ đó, ảnh, poster, phim và các tư liệu liên quan được đặt cạnh nhau để tạo thành một mạch kể. Nếu làm tốt, người xem không chỉ nhìn thấy những tư liệu quý mà còn hiểu được chúng nói gì về điện ảnh Việt Nam.

Đây cũng là cách để Viện Phim khẳng định vai trò của mình trong một sự kiện điện ảnh quốc tế: không chỉ là nơi lưu giữ mà còn là nơi kết nối ký ức điện ảnh với công chúng đương đại.

Một cơ hội để “đánh thức” kho tư liệu

Điều đáng chờ đợi ở triển lãm HANIFF VIII vì thế không nhất thiết là một màn trình diễn công nghệ lớn mà  là cách Viện Phim lựa chọn những gì cần được kể từ kho tư liệu của mình. Một bức ảnh có thể đã được lưu giữ nhiều năm trong kho. Một poster có thể đã quen thuộc với những người làm nghề. Nhưng khi được đặt trong một câu chuyện mới, chúng có thể mang đến cho khán giả một cách nhìn khác về một bộ phim, một nghệ sĩ hoặc một giai đoạn của điện ảnh Việt Nam.

HANIFF VIII là dịp để những tư liệu ấy một lần nữa bước ra khỏi kho lưu trữ. Và dấu ấn của triển lãm năm nay có lẽ sẽ không nằm ở việc có bao nhiêu hiện vật được trưng bày, mà ở việc công chúng nhớ được gì sau khi bước ra khỏi triển lãm.

Đó cũng là bài toán mà Đề cương Triển lãm HANIFF VIII của Viện Phim Việt Nam đang đứng trước: làm thế nào để kho ký ức điện ảnh không chỉ được bảo quản tốt, mà còn được kể lại bằng một ngôn ngữ gần hơn với công chúng của hôm nay.

Áp-phích giới thiệu 5 bộ phim lưu trữ công chiếu trong Tuần lễ Điện ảnh Việt Nam tại Paris năm 2025.