Đó là một trong những lý do Viện Phim Việt Nam xây dựng Đề án “Nghiên cứu, sưu tầm, phổ biến phim Việt Nam đang lưu giữ tại nước ngoài; Đoàn công tác thực trạng tại châu Âu (Thụy Điển, Pháp)”.

Hồi hương những ký ức bằng hình ảnh

Được Hội đồng Chính phủ thành lập năm 1979, Viện Phim Việt Nam là cơ quan lưu trữ hình ảnh động quốc gia, có chức năng lưu chiểu, lưu trữ, bảo quản tư liệu điện ảnh; nghiên cứu về lý luận, công nghệ lưu trữ điện ảnh và khai thác, phổ biến các tư liệu điện ảnh theo quy định.

Trong nhiều thập niên, bên cạnh việc tiếp nhận và bảo quản hàng nghìn bộ phim do Nhà nước đầu tư sản xuất, Viện còn chủ động sưu tầm, trao đổi để bổ sung những tác phẩm, tư liệu điện ảnh quý từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Đây không đơn thuần là công việc bổ sung một “bộ sưu tập phim”, mà là quá trình tìm lại những mảnh ghép của lịch sử được lưu giữ bằng hình ảnh.

Bởi điện ảnh, đặc biệt là phim tài liệu, phim thời sự và những tư liệu được ghi lại trong những thời khắc lịch sử, có giá trị vượt ra ngoài phạm vi một tác phẩm nghệ thuật. Trong từng khuôn hình có thể là diện mạo của một thành phố, đời sống của người dân, một sự kiện chính trị, một phong trào xã hội hay những khoảnh khắc mà văn bản lịch sử không thể ghi lại đầy đủ.

Nhận thức rõ giá trị đó, trong những năm qua, Viện Phim Việt Nam đã đẩy mạnh hợp tác quốc tế, tìm kiếm các nguồn tư liệu về Việt Nam đang được lưu giữ ở nước ngoài, đồng thời đưa những tư liệu có giá trị trở về với kho lưu trữ quốc gia.

Bộ phim tài liệu Du kích Củ Chi, sản xuất năm 1967 đã hồi hương về Việt Nam từ Đức năm 2015.

Một trong những dấu mốc được ghi nhận là năm 2015, Viện tiếp nhận phim Việt Nam do Hội Hữu nghị Đức - Việt trao tặng. Đây là kết quả của quá trình hợp tác, kết nối với các tổ chức nước ngoài nhằm đưa những tư liệu điện ảnh về lại Việt Nam.

Đến năm 2025, một câu chuyện đặc biệt có ý nghĩa lại diễn ra. Thông qua Đại sứ quán Thụy Điển tại Việt Nam, đạo diễn người Thụy Điển Bo Öhlén đã trao tặng Viện Phim Việt Nam bộ phim Chiến thắng của Việt Nam (Viet Nam Victory), đúng dịp kỷ niệm 50 năm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Hình ảnh trong phim "Viet Nam Victory" của đạo diễn người Thụy Điển Bo Öhlén đã được Thụy Điển trao tặng Viện Phim Việt Nam.

Giá trị của bộ phim không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở thời điểm nó được ghi lại. Những hình ảnh được quay trên đường phố Stockholm ngày 30/4/1975, ghi lại không khí của người dân Thụy Điển trước sự kiện Sài Gòn được giải phóng. Đó là một góc nhìn từ bên ngoài về một thời khắc đặc biệt của lịch sử Việt Nam, đồng thời phản ánh sự ủng hộ của nhân dân Thụy Điển đối với cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước của Việt Nam.

Việc bộ phim trở về Việt Nam vì thế mang một ý nghĩa đặc biệt: một phần ký ức về Việt Nam từng được lưu giữ ở nước ngoài nay lại trở về với chính nơi mà những hình ảnh ấy kể câu chuyện về lịch sử.

Không chỉ hồi hương những gì đã biết

Từ những kết quả sưu tầm, tiếp nhận trong nhiều năm, Viện Phim Việt Nam nhận thấy một thực tế: nguồn phim, tư liệu về Việt Nam đang được lưu giữ ở nước ngoài còn rất lớn và chưa được thống kê đầy đủ.

Đáng chú ý, trong chuyến công tác tại Pháp tháng 12/2025, Viện đã phối hợp với Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp khảo sát thực tế số phim nhựa đang được lưu giữ tại trụ sở Đại sứ quán. Qua khảo sát bước đầu, ước tính có khoảng 500 cuốn phim nhựa 35mm và 16mm.

Điều đáng nói là khi đối chiếu với dữ liệu lưu trữ tại Viện Phim Việt Nam, bước đầu phát hiện một số phim, tư liệu quý chưa có trong hồ sơ và kho lưu trữ của Viện. Con số 500 cuốn phim vì thế không chỉ là một con số về số lượng. Đằng sau mỗi cuộn phim có thể là những hình ảnh, những câu chuyện và những tư liệu lịch sử mà kho lưu trữ trong nước chưa có.

Nếu không được kiểm kê, đánh giá, bảo quản và đưa về một cơ sở lưu trữ chuyên nghiệp, những tư liệu ấy có thể đứng trước nguy cơ xuống cấp theo thời gian.

Đó cũng là lý do việc sưu tầm phim ở nước ngoài không thể chỉ dừng ở những trường hợp tình cờ được phát hiện hoặc những món quà trao tặng.

Cần một chương trình có hệ thống, có phương pháp và có sự phối hợp giữa các cơ quan trong nước với các thiết chế lưu trữ quốc tế

Thụy Điển là một trong những địa điểm mà Viện Phim Việt Nam đặc biệt quan tâm trong Đề án lần này. Theo thông tin Viện thu thập được, Viện Phim Thụy Điển hiện lưu trữ khoảng 40 cuốn phim truyện và phim tài liệu liên quan đến Việt Nam. Trong số đó có Chung một dòng sông – bộ phim truyện điện ảnh Cách mạng đầu tiên của Việt Nam.

Phim Chung một dòng sông đang lưu tại Viện Phim Việt Nam là bản negative, trong khi bản dup negative lưu tại Viện Phim Thụy Điển được xác định là bản gốc thứ hai.

Đáng chú ý, bản đang lưu tại Viện Phim Việt Nam là bản negative, trong khi bản dup negative lưu tại Viện Phim Thụy Điển được xác định là bản gốc thứ hai. Việc tồn tại các bản phim ở những kho lưu trữ khác nhau cho thấy giá trị của việc tìm kiếm, đối chiếu và bổ sung các yếu tố phim còn thiếu cho hệ thống lưu trữ quốc gia.

Đặc biệt hơn là bộ phim Tội ác chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam, do một đạo diễn Thụy Điển thực hiện tại phiên tòa về tội ác chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam tại Stockholm và Copenhagen. Theo tài liệu của Đề án, đây là tư liệu duy nhất về phiên tòa này được tìm thấy trên thế giới.

Những tư liệu như vậy cho thấy việc “hồi hương phim” không đơn giản là đưa một cuộn phim từ nước này về nước khác. Đó là quá trình tìm kiếm ký ức, xác minh nguồn gốc, kiểm tra nội dung, đánh giá chất lượng kỹ thuật, xác định giá trị lưu trữ và cuối cùng là đưa tư liệu trở về một hệ thống bảo quản lâu dài.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Viện Phim Việt Nam là việc sưu tầm và hồi hương không tách rời với khai thác, phổ biến.

Trong những năm qua, Viện đã cung cấp phim lưu trữ cho nhiều chương trình giới thiệu điện ảnh Việt Nam ở nước ngoài. Phim của Viện đã được giới thiệu tại Liên hoan phim 3 châu lục ở Nantes (Pháp), Chương trình phim Việt Nam tại Vương quốc Anh, Đại học San Diego (Hoa Kỳ), Marathon phim kinh điển do Viện Phim Hungary tổ chức, Tuần phim Việt Nam tại Metrograph (Hoa Kỳ), trên kênh Criterion, tại rạp Babylon ở Đức và nhiều chương trình khác. Viện cũng cung cấp phim lưu trữ cho các Đại sứ quán Việt Nam ở nước ngoài phục vụ hoạt động quảng bá.

Những thước phim quý đã trở về Việt Nam

Tháng 12/2025, Viện phối hợp với Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam tổ chức chiếu phim và tham dự Tuần Điện ảnh Việt Nam tại Paris. Việc đưa những bộ phim đang được lưu trữ tại Viện ra giới thiệu với khán giả quốc tế không chỉ quảng bá điện ảnh Việt Nam mà còn góp phần phát huy giá trị của di sản điện ảnh trong đời sống đương đại.

Đầu tháng 6/2026, Tuần phim Thiếu nhi Việt Nam - Thụy Điển được tổ chức tại Viện Phim Việt Nam với sự hỗ trợ của Đại sứ quán Thụy Điển và Viện Phim Thụy Điển, tiếp tục cho thấy hướng đi kết hợp giữa bảo tồn – hợp tác – giao lưu – phát huy di sản điện ảnh.

Như vậy, với Viện Phim Việt Nam, một bộ phim không nên chỉ nằm yên trong kho. Giá trị của tư liệu chỉ thực sự được phát huy khi nó được bảo quản tốt, được nghiên cứu, được giới thiệu, được đưa đến với công chúng và trở thành nguồn tư liệu để các thế hệ sau có thể tiếp tục nghiên cứu về lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam.

Vì sao cần xây dựng Đề án?

Từ thực tiễn đó, Đề án “Nghiên cứu, sưu tầm, phổ biến phim Việt Nam đang lưu giữ tại nước ngoài; Đoàn công tác thực trạng tại châu Âu (Thụy Điển, Pháp)” được xây dựng không phải là một hoạt động riêng lẻ, mà là bước tiếp theo trong quá trình Viện Phim Việt Nam thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao.

Đề án hướng tới ba mục tiêu lớn: tìm kiếm và hồi hương những tư liệu còn ở nước ngoài; tăng cường hợp tác chuyên môn với các cơ quan lưu trữ quốc tế; đồng thời đưa di sản điện ảnh Việt Nam đến gần hơn với công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.

Trước mắt, Viện sẽ tra cứu danh mục phim đang lưu trữ tại Việt Nam, đối chiếu với danh sách phim Việt Nam tại Viện Phim Thụy Điển; tổ chức khảo sát, kiểm tra tình trạng kỹ thuật, nội dung các bản phim tại Pháp và Thụy Điển; từ đó lựa chọn những tư liệu phù hợp để làm thủ tục hồi hương.

Tại Pháp, trọng tâm là khoảng 500 cuốn phim nhựa đang được lưu giữ tại Đại sứ quán Việt Nam. Tại Thụy Điển, Viện dự kiến tiếp tục phối hợp với Viện Phim Thụy Điển để nghiên cứu, sưu tầm những bộ phim Việt Nam đang được lưu giữ tại đây.

Sau khi khảo sát và lựa chọn, các đoàn công tác chuyên môn sẽ đánh giá chất lượng kỹ thuật, kiểm tra nội dung, hồ sơ, mục lục phim và xây dựng phương án vận chuyển về Việt Nam. Đối với số phim tại Pháp, do số lượng lớn, Viện dự kiến phối hợp với các cơ quan liên quan để tổ chức vận chuyển bằng đường hàng không; số phim từ Viện Phim Thụy Điển dự kiến khoảng 41 cuốn, tương đương 150kg.

Có một điều đặc biệt ở phim nhựa: thời gian vừa là người lưu giữ, vừa là đối thủ của nó. Một cuộn phim được quay cách đây vài chục năm không thể chờ đợi mãi. Chất liệu phim có thể xuống cấp; điều kiện bảo quản ở mỗi nơi khác nhau; hồ sơ có thể thất lạc; những người từng biết nguồn gốc của tư liệu có thể không còn. Và khi một bản phim biến mất, không phải lúc nào lịch sử cũng có thể tái tạo lại được.

Bởi vậy, việc Viện Phim Việt Nam chủ động tìm kiếm phim Việt Nam đang nằm ở nước ngoài mang ý nghĩa lớn hơn một hoạt động sưu tầm. Đó là quá trình đưa những ký ức phân tán trở về một địa chỉ lưu trữ quốc gia.

Từ những bộ phim được trao tặng, những bản phim được tìm thấy ở các kho lưu trữ nước ngoài, đến hàng trăm cuốn phim đang chờ được kiểm kê tại Paris hay những tư liệu quý tại Thụy Điển, có thể thấy một phần lịch sử Việt Nam vẫn đang nằm ngoài biên giới. Nhiệm vụ của Viện Phim Việt Nam vì thế không chỉ là giữ những gì đã có, mà còn phải đi tìm những gì còn thiếu. Đó là lý do Đề án được xây dựng.

Và xa hơn, đó là cách để những hình ảnh về Việt Nam, những hình ảnh từng được ghi lại bằng máy quay trong những thời khắc không thể lặp lại, tiếp tục sống trong ký ức dân tộc, được nghiên cứu, được chia sẻ với thế giới và được trao lại cho các thế hệ mai sau.

Hồi hương một cuốn phim, suy cho cùng, không chỉ là đưa một vật thể trở về Việt Nam. Đó là đưa một phần ký ức của đất nước trở về với nơi nó thuộc về.