Nuôi tôm thâm canh có một điểm khó mà người nuôi không thể giải quyết chỉ bằng việc tăng thức ăn hay tăng mật độ. Môi trường nước có thể thay đổi trong thời gian ngắn, trong khi những biến động về chất lượng nước nếu được phát hiện muộn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe đàn tôm. Mô hình do ThS. Nguyễn Thị Loan, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM, chủ trì là một cách đưa dữ liệu vào đúng khoảng trống này.

Trong mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh hai giai đoạn tại Cần Giờ, hệ thống giám sát môi trường bằng Internet vạn vật được sử dụng để theo dõi liên tục các thông số của ao nuôi. Dữ liệu từ thiết bị được chuyển tới người vận hành, cho phép họ nhận biết biến động và điều chỉnh điều kiện nuôi thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những lần kiểm tra rời rạc. Các tài liệu công bố năm 2026 mô tả hệ thống hoạt động 24/24 giờ và cho phép theo dõi thông tin qua điện thoại thông minh.

ThS. Nguyễn Thị Loan, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM. Ảnh: Trung Nam/Báo Người Lao Động.

Đưa việc theo dõi ao nuôi thành một dòng dữ liệu

Điểm đáng chú ý của sáng kiến không nằm ở việc gắn thêm một thiết bị điện tử vào ao tôm. Cách vận hành thay đổi khi các chỉ số môi trường được theo dõi liên tục. Với mô hình nuôi mật độ cao, người nuôi cần biết điều kiện nước đang thay đổi ra sao để có thể can thiệp kịp thời vào khâu quản lý nguồn nước và môi trường nuôi.

Hồ sơ công bố đầu năm 2026 cho biết mô hình tại Cần Giờ đạt năng suất khoảng 40 tấn/ha, đồng thời có thể tăng số vụ nuôi trong năm. Giá trị làm lợi được ghi nhận ở mức hơn 1 tỉ đồng mỗi năm. Một nguồn khác đưa ra con số khoảng 1,08 tỉ đồng/năm. Đây là số liệu được công bố trong hồ sơ giới thiệu sáng kiến và thành tích của tác giả, vì vậy không nên viết thành một mức hiệu quả mặc định mà mọi hộ nuôi đều có thể đạt được.

Sự phân biệt này quan trọng. Mô hình cho thấy một trường hợp ứng dụng có kết quả, nhưng năng suất và hiệu quả kinh tế của nuôi tôm còn phụ thuộc mật độ thả, chất lượng con giống, thức ăn, hạ tầng ao, thời tiết, dịch bệnh, kỹ năng vận hành và giá bán. IoT giải quyết bài toán quan sát và hỗ trợ quyết định; nó không tự loại bỏ các rủi ro sinh học và thị trường vốn có của nghề nuôi tôm.

Ở góc độ kỹ thuật, giá trị thực dụng của hệ thống nằm ở việc rút ngắn khoảng cách giữa một biến động trong ao và thời điểm người nuôi biết tới biến động đó. Khi thông tin được cập nhật liên tục thay vì chỉ xuất hiện ở một vài thời điểm lấy mẫu, việc quản lý có thêm cơ sở dữ liệu để phản ứng. Đây cũng là điểm khiến mô hình khác với cách số hóa chỉ dừng ở ghi chép hoặc lưu hồ sơ sau một vụ nuôi.

ThS. Nguyễn Thị Loan là nữ lao động duy nhất trong 11 cá nhân được trao Giải thưởng Tôn Đức Thắng lần thứ 25. Ảnh: Phan Diệp/Thanh Niên.

Một sáng kiến nằm trong chuỗi thử nghiệm dài hơn

Mô hình ao tôm không phải công việc đơn lẻ của ThS. Nguyễn Thị Loan. Từ năm 2007, bà làm việc trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển nông nghiệp công nghệ cao, với chuyên môn đào tạo thạc sĩ về nuôi trồng thủy sản. Các hồ sơ công bố năm 2026 ghi nhận bà đã chủ trì và thực hiện 11 sáng kiến kỹ thuật, từ thuần dưỡng cá tỳ bà bướm, sản xuất giống cá chép Koi, nuôi lươn theo VietGAP đến các mô hình nấm và ứng dụng công nghệ số trong sản xuất nông nghiệp. Tổng giá trị làm lợi và tiết kiệm được các nguồn ghi nhận ở mức hơn 7,87 tỉ đồng.

Điểm chung của nhóm công việc này là công nghệ được đặt trong một quy trình sản xuất cụ thể. Với nuôi tôm, cảm biến và kết nối dữ liệu đi vào khâu quản lý môi trường. Ở lĩnh vực nấm, các giải pháp tập trung vào môi trường nuôi trồng và quy trình sản xuất. Một số kết quả đã được chuyển giao cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp thay vì dừng ở quy mô phòng thí nghiệm.

Đầu năm 2026, ThS. Nguyễn Thị Loan là nữ lao động duy nhất trong 11 cá nhân được trao Giải thưởng Tôn Đức Thắng lần thứ 25. Việc được trao giải là mốc cập nhật của năm nay, nhưng không phải lý do chính để sáng kiến đáng chú ý. Phần có giá trị hơn nằm ở chỗ hồ sơ công bố cùng thời điểm cung cấp thêm dữ liệu về những giải pháp đã đi vào sản xuất, quy mô làm lợi và vai trò chủ trì của bà.

Cũng trong năm 2026, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp Công nghệ cao tiếp tục là đơn vị thực hiện dự án đầu tư trang thiết bị, kiểm soát bệnh và xây dựng mô hình sản xuất thủy sản ứng dụng công nghệ cao tại Cần Giờ. Điều này không đồng nghĩa mô hình IoT của ThS. Nguyễn Thị Loan tự động được mở rộng trong dự án mới, nhưng cho thấy khu vực thử nghiệm sáng kiến vẫn nằm trong một hướng đầu tư công nghệ cao đang được TP.HCM tiếp tục triển khai.

Hoạt động nghiên cứu tại khu nuôi tôm ở Cần Giờ, TP.HCM.

Khoảng cách tiếp theo của những mô hình như vậy không còn chỉ là chứng minh cảm biến có thể đo và truyền dữ liệu. Khi đưa ra nhiều hộ nuôi, các câu hỏi thực tế sẽ nằm ở chi phí đầu tư, độ bền của thiết bị trong môi trường nước mặn, khả năng hiệu chuẩn cảm biến, kết nối mạng, bảo trì và việc người sử dụng có đủ kỹ năng để đọc dữ liệu rồi đưa ra quyết định hay không.

Vì thế, trường hợp của ThS. Nguyễn Thị Loan đáng chú ý ở một hướng tiếp cận khá cụ thể. Công nghệ số không được đặt bên ngoài nghề nuôi như một lớp trang trí, mà được đưa vào một công đoạn vốn phụ thuộc nhiều vào khả năng quan sát của người nuôi. Từ đó, một phần quyết định trong ao tôm có thể chuyển dần từ “nhìn bằng kinh nghiệm” sang “nhìn thêm bằng dữ liệu”. Việc bước tiếp được bao xa sẽ phụ thuộc vào khả năng duy trì hệ thống ổn định và chứng minh hiệu quả ở những điều kiện sản xuất rộng hơn.