Sau mùa gặt, xử lý rơm rạ không phải bài toán hoàn toàn thiếu giải pháp kỹ thuật. Rơm có thể được thu gom, làm nguyên liệu hoặc xử lý bằng chế phẩm vi sinh. Khó hơn là làm sao để một phương án mới đủ thuận tiện để người nông dân thay đổi cách đã làm trong nhiều năm.

Ba sinh viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội gồm Lăng Ngân Anh, Nguyễn Thị Thanh Bình và Trần Thị Thùy Trang chọn đi vào khoảng trống này với dự án “Chuyện của rơm: Hành trình tái sinh”. Hai thành viên đầu theo học ngành Quản lý tài nguyên và môi trường, Trần Thị Thùy Trang học ngành Kinh tế tài nguyên thiên nhiên.

Nhóm không đặt mục tiêu tạo ra một công nghệ phân hủy rơm rạ mới. Thay vào đó, họ xây dựng mô hình “Nông thôn không khói”, ghép phương án xử lý phụ phẩm ngay trên ruộng với cách truyền đạt phù hợp hơn cho người trực tiếp sử dụng.

Ba thành viên Green Tab trình bày dự án “Chuyện của rơm: Hành trình tái sinh” tại vòng chung kết Cuộc thi “Sáng tạo trẻ – Hành động vì bầu không khí trong lành” tháng 9/2026. Ảnh: Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.

Không bắt đầu bằng một công nghệ mới

Trong mô hình mà Green Tab xây dựng, phần rơm và gốc rạ được giữ lại tại ruộng để xử lý bằng chế phẩm vi sinh. Cách tiếp cận này nhằm giảm công đoạn thu gom riêng, đồng thời đưa vật liệu hữu cơ trở lại quá trình canh tác thay vì đốt bỏ sau thu hoạch.

Điều nhóm thay đổi nằm nhiều hơn ở cách tổ chức giải pháp. Qua khảo sát thực địa, các thành viên nhận thấy một kỹ thuật có thể hợp lý về chuyên môn nhưng vẫn khó đi vào sử dụng nếu thêm việc cho nông dân, khó hiểu hoặc không phù hợp với thói quen canh tác.

Vì vậy, Green Tab đặt hai phần cạnh nhau. Một bên là quy trình xử lý rơm rạ tại ruộng; bên còn lại là hoạt động truyền thông nhằm giúp người sử dụng hiểu cách làm và lý do nên thay đổi. Nhóm sử dụng cả những kênh quen thuộc ở địa phương như loa truyền thanh, hội phụ nữ lẫn video, mạng xã hội và tài liệu hình ảnh.

Cách thiết kế này cũng khiến dự án khác với một sản phẩm công nghệ đơn lẻ. Green Tab không bán câu chuyện rằng chỉ cần có chế phẩm vi sinh là việc đốt rơm sẽ tự biến mất. Câu hỏi mà nhóm đặt ra là vì sao một giải pháp đã tồn tại vẫn chưa chắc được người sử dụng lựa chọn.

Các thành viên Green Tab của Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội tại Cục Khí tượng Thủy văn trong chương trình tháng 9/2026. Ảnh: Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.

Sáu bước thay cho một bản hướng dẫn nhiều thuật ngữ

Quá trình làm tài liệu cho người dân cho thấy khá rõ cách nhóm điều chỉnh giải pháp. Ban đầu, phần hướng dẫn dự kiến giải thích tương đối chi tiết cơ chế phân hủy hữu cơ. Sau đó, nhóm rút lại thành quy trình sáu bước, ưu tiên thao tác mà người sử dụng cần thực hiện thay vì đưa quá nhiều kiến thức chuyên ngành.

Khảo sát cũng được thiết kế theo cách tương tự. Ba sinh viên sử dụng kiến thức về nghiên cứu tài nguyên và môi trường, nhưng câu hỏi phải đủ dễ hiểu để có thể trao đổi trực tiếp với người dân. Phần chuyên môn vì thế không biến mất mà được chuyển sang cách trình bày khác.

Đây là điểm có giá trị của sáng kiến. Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp không mới, xử lý rơm bằng vi sinh cũng không phải công nghệ do nhóm phát minh. Phần thử nghiệm của Green Tab nằm ở việc nối kỹ thuật với hành vi của người sử dụng và xem truyền thông như một thành phần của giải pháp thay vì bước tuyên truyền thực hiện sau cùng.

Dự án vì thế cần được đánh giá ở đúng mức. Những dữ liệu công khai hiện nay cho thấy nhóm đã tiến hành khảo sát thực địa, thiết kế tài liệu và đưa mô hình tới một cộng đồng cụ thể. Tuy nhiên, chưa có bộ số liệu công khai đủ chi tiết về số hộ tham gia, diện tích áp dụng, lượng rơm được xử lý hay mức giảm hoạt động đốt sau can thiệp.

Thành viên Green Tab nhận giải Khuyến khích Cuộc thi “Sáng tạo trẻ – Hành động vì bầu không khí trong lành” ngày 7/9/2026. Ảnh: Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.

Giải thưởng mới nhưng phép thử còn ở phía trước

Ngày 7/9/2026, Green Tab là một trong sáu đội vào vòng chung kết Cuộc thi “Sáng tạo trẻ – Hành động vì bầu không khí trong lành”. Cuộc thi nhận 103 hồ sơ sáng kiến sinh viên, trong đó 96 đội đáp ứng điều kiện tham dự. Dự án của ba nữ sinh Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội nhận giải Khuyến khích.

Giải thưởng tạo thêm một mốc cho dự án nhưng chưa thể thay cho dữ liệu đánh giá ngoài thực địa. Muốn biết mô hình “Nông thôn không khói” có tạo ra thay đổi lâu dài hay không, nhóm còn phải trả lời những câu hỏi cụ thể hơn như bao nhiêu hộ tiếp tục áp dụng sau thử nghiệm, chi phí xử lý trên một đơn vị diện tích là bao nhiêu, thời gian phân hủy phù hợp với lịch canh tác thế nào và lượng rơm bị đốt thực sự giảm được bao nhiêu.

Một yêu cầu khác là tách hiệu quả của chế phẩm khỏi hiệu quả của phương thức truyền thông. Nếu người dân thay đổi hành vi, cần biết yếu tố nào đóng vai trò chính và những điều kiện nào cần giữ nguyên khi đưa mô hình sang địa phương khác.

Ở giai đoạn hiện tại, giá trị đáng chú ý của Green Tab nằm ở cách xác định lại vấn đề. Thay vì cố tạo thêm một công nghệ xử lý rơm, ba nữ sinh tập trung vào đoạn nối giữa kỹ thuật đã có và người sẽ sử dụng nó. Chính đoạn nối ấy sẽ quyết định một quy trình chỉ nằm trong tài liệu hay thật sự được thực hiện sau mỗi mùa gặt.

Green Tab đang thử nghiệm điều gì?

Green Tab gồm Lăng Ngân Anh, Nguyễn Thị Thanh Bình và Trần Thị Thùy Trang, sinh viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.

Nhóm xây dựng mô hình “Nông thôn không khói”, kết hợp xử lý rơm rạ tại ruộng bằng chế phẩm vi sinh với truyền thông thay đổi hành vi.

Các kênh được nhóm lựa chọn gồm loa truyền thanh, hội phụ nữ, mạng xã hội, video và sổ tay hình ảnh. Phần hướng dẫn kỹ thuật được rút thành sáu bước.

Dự án đã có hoạt động khảo sát thực địa và nhận giải Khuyến khích tại Cuộc thi “Sáng tạo trẻ – Hành động vì bầu không khí trong lành” tháng 9/2026.

Hiện chưa có dữ liệu công khai đủ để kết luận mức giảm đốt rơm rạ, hiệu quả kinh tế hoặc khả năng nhân rộng của mô hình.