Dòng thời gian của người làm khoa học dường như không bao giờ ngừng trôi, chỉ có sự thay đổi từ mùa lá xanh sang mùa lá rụng, từ mùa gieo hạt đến mùa cây ra hoa đậu quả và cho những hoạt chất quý giá từ thảo dược, từ một công trình hoàn tất sang một hành trình mới lại đang bắt đầu.

Công việc của tôi như nhiều đồng nghiệp khác, xoay quanh những ống nghiệm, những con vi sinh gây bệnh không nhìn được bằng mắt thường, những tế bào ung thư chỉ có thể nhìn qua kính hiển vi phóng đại, những mẫu dược liệu, những bản báo cáo và những chuyến đi thực địa.

TS Bá Thị Châm

Có những ngày, khi trời còn mờ sương, tôi đã khoác ba lô lên đường, cùng nhóm nghiên cứu ngược miền núi phía Bắc tìm cây thuốc quý. Có khi, chúng tôi đi ngay trong đêm để kịp chuyến xe sáng, gặp bà con lên rừng tìm cây thuốc. Con đường đất đỏ quanh co, mưa phùn bay lất phất, đất bám đặc quanh bánh xe. Chúng tôi men theo bước chân người dân bản địa để đến nơi có loài cây cần thu mẫu.

Mỗi lần bắt gặp một cây thuốc hiếm, nhất là khi nó đang trổ hoa, lòng tôi lại rộn lên niềm vui khó tả như gặp lại một người bạn cũ giữa rừng sâu. Tôi cẩn thận ghi chú, chụp ảnh, cắt mẫu và gói lại nâng niu mang về. Mỗi nhành lá, mỗi rễ cây, mỗi bông hoa, quả, hạt đều chứa trong mình những bí mật kỳ diệu của thiên nhiên, những điều mà con người vẫn đang miệt mài khám phá.

Thu mẫu dược liệu

Nhưng dù khoa học có cuốn hút đến đâu cũng không thể thay thế được hơi ấm của gia đình. Tôi vẫn nhớ như in cảm giác mỗi lần đi công tác dài ngày trở về, vừa mở cửa đã nghe tiếng con gọi “Mẹ ơi!”,  bao nhiêu mệt nhọc bỗng tan biến. Khi ấy, tôi lại trở về với vai trò thân quen: người mẹ, người vợ, người giữ bếp. Tôi thường hỏi con thích ăn gì để nấu. Dù chỉ là những món quen thuộc mỗi ngày, nhưng cách chọn, nấu và trình bày sao cho vừa ngon, vừa đủ chất, lại đẹp mắt với tôi, đó cũng là một niềm vui, một nghệ thuật nhỏ của tình yêu thương.

Có người nói, phụ nữ làm khoa học thì khô khan, nhưng tôi nghĩ điều đó không đúng. Chính khoa học giúp tôi hiểu rõ hơn sự cân bằng giữa âm và dương trong thực phẩm, trong cách chế biến,  giữa làm việc và nghỉ ngơi, giữa lý trí và tình cảm. Cũng như trong y học cổ truyền, mọi thứ đều cần sự điều hòa, thì trong cuộc sống, người phụ nữ cũng phải biết cân bằng giữa đam mê nghề nghiệp và trách nhiệm gia đình.

Nấu bánh chưng ngày giáp Tết

Buổi chiều, sau khi xong việc ở Viện, tôi thường ghé qua chợ nhỏ đầu ngõ. Tôi thích cảm giác được chọn từng bó rau còn vương hơi đất, những củ gừng vàng ươm, mấy nhánh hành tươi xanh, mớ cá nhỏ, tép con đang tươi nhảy tanh tách của những người nông dân chăm chỉ đi lượm ở bên sông bên suối, những loại này ăn nguyên con vừa nhiều canxi lại đủ dinh dưỡng và vô cùng dễ chế biến. Là người làm nghiên cứu về dược liệu, tôi có phần khắt khe hơn một chút trong việc chọn thực phẩm. Tôi tin rằng, “thực phẩm là thuốc”, nếu ta hiểu đúng và sử dụng đúng, hãy biến gian bếp nhà mình thành tủ thuốc và người đầu bếp được ví như bác sĩ của gia đình.

Bữa cơm tối của gia đình tôi thường đơn giản nhưng đầy đủ dưỡng chất và mang hơi thở của dược liệu. Vào ngày lạnh, tôi nấu món gà hầm hoàng kỳ, đẳng sâm, thêm vài lát gừng và chút táo đỏ, kỷ tử, hạt sen. Món ăn không chỉ thơm ngon mà còn giúp tăng sức đề kháng, làm ấm cơ thể, dưỡng thận, thanh lọc phổi. Cũng có khi là món đuôi bò hầm thuốc bắc, canh gà hầm củ sen, hay thịt lợn bản cũng được cuộn lá lốt rán lên vừa thơm ngon lại tốt cho bệnh xương khớp và kích thích tiêu hóa. Ngày hè, tôi lại đổi sang canh mướp nấu hạt sen, mướp rất giàu vitamin C, A, K, Magie... có tác dụng giải nhiệt, chống oxy hóa, cải thiện tim mạch, làm xương chắc khỏe và cải thiện giấc ngủ. Có khi tôi lại nấu món canh cua nấu mướp mồng tơi ăn cùng mấy quả cà muối. Con trai nhỏ thích nhất là món thịt rang cháy cạnh mẹ làm, thứ món chẳng cầu kỳ nhưng ngon miệng, cân bằng dinh dưỡng, thơm mùi đặc trưng hấp dẫn của món ăn Việt. Mỗi khi nghe tiếng mỡ xèo xèo trên chảo, con lại chạy ùa đến, mắt sáng lên, miệng cười toe, và con cũng thấy tôi chia xẻ ăn hành rất tốt giúp chống cảm cúm, tăng cường miễn dịch thì cũng nhắc mẹ cho nhiều hành củ và hành lá thêm chút màu xanh cho đẹp mắt mà lại tốt cho sức khỏe. Với con, chẳng có món ngon nào bằng bát cơm trắng ăn cùng thịt rang của mẹ với màu vàng cánh gián xen lẫn mấy cuộng hành vẫn còn xanh vừa mặn mòi, vừa ấm áp như chính tình yêu trong từng miếng thịt mẹ đảo trên chảo.

Làm nem đãi khách

Đôi khi, tôi hay ví việc nghiên cứu và nấu ăn có nhiều điểm tương đồng. Cả hai đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tình yêu dành cho từng món. Để lựa chọn được các món phù hợp cho các bữa sáng, trưa, tối... tôi cần tìm hiểu kỹ sở thích của từng người trong gia đình, đặc tính của từng lứa tuổi ăn gì cho phù hợp và theo mùa để lựa chọn loại thực phẩm và cách chế biến cho hài hòa vừa ngon miệng lại vừa bổ dưỡng. Nhiều món ăn tôi cũng phải nấu thử, gia giảm chua, cay, mặn, ngọt, cũng khá tinh tế để có được mùi vị ưng ý theo sở thích của mỗi thành viên trong gia đình. Cũng như trong phòng thí nghiệm, chỉ cần thay đổi một phần nhỏ tỷ lệ dung môi hóa, chất kết quả có thể khác hoàn toàn và nhiều khi còn phải bỏ cả mẻ thí nghiệm do không thành công. Làm khoa học rèn cho tôi tính kỷ luật và sự quan sát tinh tế, định lượng chính xác, còn làm mẹ, làm vợ lại dạy tôi lòng bao dung, sự kiên nhẫn và tìm thấy niềm vui, hạnh phúc trong những điều vô cùng nhỏ bé.

Tiếp các đồng nghiệp trong và ngoài nước

Tôi thường bảo các học trò trẻ rằng: “Hãy học cách yêu nghề, tìm thấy niềm vui trong công việc nhưng đừng quên yêu đời.” Làm nghiên cứu là công việc lâu dài, đòi hỏi sự bền bỉ và niềm tin vào giá trị của từng kết quả nhỏ. Có khi phải mất nhiều năm mới thu được một phát hiện đáng kể, nhưng niềm vui ấy, khi đến, rất đỗi ngọt ngào giống như việc chờ một cái cây đang ngủ đông rồi bỗng dưng bật chồi non khi thời tiết chuyển mùa xuân.

Mỗi dịp Tết đến, tôi thường dành thời gian nghỉ ngơi thật sự, gác lại công việc trong phòng thí nghiệm để trở về căn bếp. Cả nhà cùng nhau gói bánh chưng từ những hạt gạo nếp nương mang về từ dân bản vùng cao, chuẩn bị lọ dưa hành, làm mứt gừng ngọt nhưng cay nồng, ô mai me rừng chua dịu chát nhưng ngọt hậu vị, trà quất lên men thơm đượm mùi hương Tết Việt. Tôi còn có một vài “thí nghiệm” đặc biệt cho riêng mình từ những cây mùi thơm trong tô phở tự nấu, khi để già thì lại thành một loại dược liệu đặc trưng cho ngày 30 Tết để xua đi cái hàn lạnh, cái nồm ẩm của ngày cuối năm và cái xui xẻo của năm cũ mà năm xưa bà tôi, mẹ tôi vẫn từng mua về nấu lên cho cả nhà tắm, đó là nước tắm được làm từ cây mùi già. Hạt của nó chứa đầy mọng tinh dầu, mùi thơm tỏa ra khắp nhà, mang đến một mùi hương Tết quê mà ai ai đi đâu có xa Việt Nam cứ nói đến cây mùi già là lại nhớ về quê hương, nhớ về cái Tết cổ truyền của người Việt, đặc biệt là thói quen đón Tết của người Hà thành. Còn nữa nhiều công việc bộn bề của tôi khi những dược liệu quý tươi ngon như Ba kích, sâm cau, sâm nam, đương quy... đúng mùa thu hoạch tôi kịp ngâm vài bình rượu này cùng với chút táo đỏ kỷ tử cho dịu vị và màu sắc vàng cam để đón Tết.

Mỗi lần rót ra vài chén nhỏ mời khách đầu xuân, cái tinh túy của thiên nhiên ban tặng, năng lượng quý giá của đất trời đã được chắt lọc qua từng chén rượu nhỏ, tôi lại kể chuyện về hành trình tìm cây thuốc, về những người dân miền núi chân chất đã giúp tôi nhận ra giá trị quý báu của tri thức dân gian.

Tết trong tôi không chỉ là thời khắc sum vầy với gia đình, những bạn đồng hành với tôi trong những chuyến đi thực tế, mà còn là dịp để nhìn lại một năm đã qua, một năm của sự nỗ lực, của sự đam mê, của những ngày dài vất vả nhưng tràn đầy ý nghĩa. Tất thảy những sự cộng hưởng ấy, tôi thấy mình may mắn vì được làm công việc mà mình yêu, được ghi nhận, được góp phần nhỏ bé vào việc gìn giữ và phát huy nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá của đất nước. Và hơn hết, tôi thấy hạnh phúc vì sau mỗi chuyến đi xa, tôi luôn có một nơi để trở về, căn bếp nhỏ ấm áp, nơi những món ăn giản dị từ các vùng miền rừng núi xa xôi lại trở thành sợi dây kết nối đầy yêu thương.

Khi đặt tay lên chén trà nóng pha từ lá tía tô phơi khô hay từ những búp trà cổ thụ trăm năm tuổi được lên men trong trái quất nhỏ xíu, nhâm nhi mấy quả ô mai rừng tôi khẽ mỉm cười. Ngoài kia, tiếng pháo hoa đón xuân đã vang vọng, một năm mới lại bắt đầu, với những kế hoạch, những dự án và biết bao hy vọng. Tôi thầm nhủ: chỉ cần giữ được niềm say mê, giữ được trái tim bình an, thì dù bận rộn đến đâu, tôi vẫn thấy cuộc sống thật trọn vẹn.

Vì với tôi, làm khoa học là để hiểu sâu hơn về thiên nhiên, mà thiên nhiên thì vô cùng rộng lớn, nên việc tìm hiểu nó chưa bào giờ có hồi kết. Vậy chỉ có đam mê và đam mê nghiên cứu hơn nữa để biến nó thành tri thức của mình; còn làm mẹ, làm vợ là để được sống trọn vẹn giữa yêu thương, được trải nghiệm với nhiều vai trò khác nhau trong câu truyện cuộc sống. Và trong cái chắt lọc tinh tế của khoa học lẫn hơi ấm của đời thường, tôi tìm thấy hạnh phúc, giản dị, mà bền lâu.