Ảnh minh họa: AI

Trong quá trình xử lý mẫu đất tại Sapalli Tepe, một di chỉ khảo cổ thời đại đồ đồng nổi tiếng ở miền nam Uzbekistan, các nhà khoa học Viện Nhân chủng học thuộc Viện Hàn lâm khoa học Uzbekistan cùng đội ngũ nghiên cứu Trung Quốc do giáo sư khảo cổ Xinyi Liu dẫn đầu đã phát hiện 3 mảnh kén tằm cổ từ một mẫu thuộc căn phòng có nền nằm dưới lớp tro tàn tơi xốp.

Nhờ điều kiện khô ráo, những mảnh kén này được bảo quản gần như nguyên vẹn trong hàng nghìn năm. Mảnh lớn nhất dài khoảng 2cm, bằng kích thước của hạt hạnh nhân.

Kết quả quá trình phân tích định tuổi bằng carbon phóng xạ cho thấy những mảnh kén này có niên đại từ năm 1940 đến 1765 trước Công nguyên. Các phép đo khác cho thấy khu định cư này đã tồn tại trong khoảng 2140-1800 trước Công nguyên, điều này có nghĩa là những chiếc kén tằm này đã ở căn phòng đó khi con người sử dụng.

Hình dáng các mảnh kén tìm được không đủ để nhóm nghiên cứu xác định được loài, buộc nhóm phải phân tích các protein còn sót lại bên trong kén.

Đối chiếu mẫu với dữ liệu của 57 loài sản xuất tơ, kết quả cho thấy mẫu protein phù hợp với kén của loài ngài Bombyx mori đã được thuần hóa tại Trung Quốc cổ đại. Điều này cho thấy hai khu vực này đã có sự giao lưu từ rất sớm, sớm hơn nhiều so với dự đoán của nhóm nghiên cứu.

Hai trong số ba kén có lỗ ở một đầu, cho thấy ngài tằm đã chui ra ngoài. Những kén đã nở không thể kéo thành sợi tơ liên tục mà thường được xử lý để tạo thành các loại sợi thô. Theo chuyên gia khảo cổ, người dân ở Trung Á cổ đại thường sử dụng kén đã nở, điều này cho phép nhiều bướm đêm giao phối và đẻ trứng hơn. Trong khi đó tại miền đông Trung Quốc, kén tằm lại được giữ nguyên vẹn và tiến hành xử lý trước khi ngài tằm chui ra.

Tại Sapalli Tepe, các nhà khảo cổ trước đó cũng từng phát hiện một mảnh vải được cho là có nguồn gốc từ tơ. Các ghi chép cũ mô tả loại vải này được dệt từ sợi đã qua xử lý sau khi kén nở.

Một bằng chứng quan trọng khác đến từ than gỗ. Nhóm nghiên cứu đã phân tích 1.244 mảnh than tại ba địa điểm khảo cổ và phát hiện dấu vết gỗ dâu tằm ở tất cả các địa điểm và chiếm khoảng 10% số mẫu than được xác định tại Sapalli Tepe.

Do loài Bombyx mori chỉ ăn lá dâu, sự xuất hiện đồng thời của kén tằm và cây dâu được xem là bằng chứng quan trọng cho hoạt động trồng dâu nuôi tằm tại khu vực.

Theo các nhà nghiên cứu, phát hiện tại Uzbekistan phù hợp với bức tranh ngày càng rõ nét về những mạng lưới trao đổi xuyên lục địa đã tồn tại từ khoảng 4.000 năm trước.

Trong giai đoạn này, lúa mì và lúa mạch được đưa từ phía tây sang phía đông, trong khi các loại kê từ Đông Á lan về phía tây. Gia súc, kỹ thuật chế tác kim loại và nhiều loại cây trồng khác cũng được trao đổi giữa các cộng đồng cách xa nhau.

Với bằng chứng mới về tằm và cây dâu, Giáo sư Liu cho rằng kỹ thuật nuôi tằm có thể đã lan tới Trung Á gần 2.000 năm trước khi Con đường tơ lụa trở thành tuyến giao thương nổi tiếng kết nối Trung Quốc với phương Tây. Điều này không chỉ làm thay đổi mốc thời gian của quá trình trao đổi tơ lụa mà còn buộc các nhà khoa học nhìn nhận lại bản chất của những mạng lưới giao thương cổ đại.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science Advances.