Tàn tích đô thị cổ Mohenjo-daro.

Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Antiquity của các nhà khoa học thuộc Đại học York và Đại học Cambridge (Anh) đã mang đến cái nhìn sâu sắc hơn về bí ẩn này.

Dựa trên dữ liệu khai quật từ 309 ngôi nhà tại di chỉ Mohenjo-daro (tỉnh Sindh, Pakistan), nhóm nghiên cứu đã sử dụng diện tích nhà ở như một chỉ dấu về mức độ giàu có của các hộ gia đình. Những ngôi nhà lớn hơn thường đòi hỏi nhiều chi phí xây dựng, bảo trì và vận hành hơn, qua đó có thể phản ánh sự khác biệt về nguồn lực giữa các gia đình.

Kết quả cho thấy, khoảng cách quy mô nhà ở tại Mohenjo-daro thấp hơn đáng kể so với một số đô thị cổ đại nổi tiếng cùng thời như ở Hy Lạp hay Maya. Không chỉ vậy, sự chênh lệch giàu nghèo hay bất bình đẳng xã hội dường như còn giảm dần khi thành phố phát triển.

Tính toán theo hệ số Gini, chỉ số thường được sử dụng để đo mức độ bất bình đẳng, Mohenjo-daro chỉ đạt mức 0,44. Con số này thấp hơn nhiều so với 0,86 tại Knossos, thành phố thời Đồ Đồng ở Hy Lạp, và 0,75 tại Palenque của nền văn minh Maya.

“Dữ liệu di sản từ thành phố cổ cho thấy khi thành phố bước vào giai đoạn hưng thịnh, khoảng cách giữa những ngôi nhà lớn nhất và nhỏ nhất đã thu hẹp lại”, nhà khảo cổ học Adam Green, Đại học York, cho biết.

“Trên thực tế, đến những năm sau này, khoảng cách giàu nghèo tại trung tâm đô thị đồ sộ này đã giảm xuống mức đặc trưng của những làng nông nghiệp đầu tiên”.

Một điểm đặc biệt là Mohenjo-daro không để lại những công trình thể hiện quyền lực tập trung quy mô lớn như nhiều nền văn minh đương thời.

Trong khi người Ai Cập xây dựng các kim tự tháp dành cho những vị vua được thần thánh hóa, người Hy Lạp dựng lên các cung điện và lăng mộ đồ sộ, thì nền văn minh Mohenjo-daro lại nổi bật với những công trình phục vụ đời sống cộng đồng.

“Thay vì những lăng mộ đầy vàng bạc và các ngôi đền khổng lồ, Mohenjo-daro tập trung vào hệ thống cống rãnh lát gạch tinh xảo và mạng lưới đường phố được quy hoạch ngăn nắp”, nhà khảo cổ Green nói.

Theo ông, các tiện ích và cơ sở hạ tầng của thành phố không chỉ phục vụ một tầng lớp tinh hoa mà được phân bổ rộng rãi đến các hộ gia đình bình thường.

Theo thời gian, thành phố dường như trở nên bình đẳng hơn.

Việc Mohenjo-daro thiếu những cung điện, lăng mộ hay tượng đài nguy nga từ lâu đã khiến giới khảo cổ chú ý. Tuy nhiên, nghiên cứu mới cung cấp thêm bằng chứng định lượng về mức độ bình đẳng trong việc phân bổ nguồn lực, đồng thời cho thấy xu hướng này thay đổi như thế nào trong quá trình thành phố phát triển.

Đáng chú ý là thời kỳ bất bình đẳng thấp nhất dường như cũng trùng với giai đoạn năng suất của thành phố gia tăng.

“Điều này thách thức quan niệm cho rằng sự thịnh vượng đòi hỏi chúng ta phải tập trung quyền quyết định vào tay một số ít người”, ông Green nhận định.

Những phát hiện mới phù hợp với một số bằng chứng khảo cổ trước đây về cách thức tổ chức xã hội tại Mohenjo-daro.

Các nghiên cứu từng cho thấy quyền sử dụng những con dấu đá, một công cụ có thể liên quan đến việc quản lý tín dụng và nợ, được phân bổ tương đối rộng rãi. Thành phố cũng sử dụng các hệ thống đo lường và khối lượng được chuẩn hóa giữa nhiều tầng lớp và cộng đồng, góp phần tạo ra những quy tắc chung trong hoạt động kinh tế.

Một số nghiên cứu khác còn cho rằng cư dân Mohenjo-daro có thể từng tập trung tại những “không gian thảo luận”, nơi các vấn đề quản trị đô thị được bàn bạc và nguồn lực được huy động cho những dự án mang lại lợi ích chung.

Những bằng chứng này cho thấy sự phát triển của Mohenjo-daro có thể không dựa trên một mô hình trong đó của cải và quyền lực ngày càng tập trung vào một nhóm nhỏ. Thay vào đó, thành phố dường như đã xây dựng một hệ thống trong đó cơ sở hạ tầng, nguồn lực và quyền lợi được phân bổ tương đối đồng đều giữa các hộ gia đình.

Theo Green, trường hợp Mohenjo-daro đặt ra một câu hỏi đáng chú ý đối với quan niệm phổ biến rằng thịnh vượng kinh tế tất yếu dẫn đến bất bình đẳng gia tăng.

“Đây là một bài học khá thú vị cho các xã hội hiện đại, vì văn minh sông Ấn chứng minh rõ ràng rằng một xã hội đô thị có thể đạt năng suất và sức sáng tạo rất cao ở quy mô lớn, trong khi vẫn đảm bảo tài nguyên và quyền lực được chia sẻ một cách công bằng. Trên thực tế, việc làm như vậy thậm chí có thể đã đóng vai trò cốt lõi để duy trì sự thịnh vượng qua nhiều thế kỷ”, ông cho biết.