Khi doanh nghiệp trở thành mái nhà của những người yếu thế

Từ những ngày khởi nghiệp trong khó khăn đến khi trở thành Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần May In Lụa Ngọc Phước, bà Nguyễn Thị Ngọc vẫn giữ một lựa chọn xuyên suốt: kinh doanh không chỉ để tạo ra lợi nhuận mà còn phải tạo cơ hội cho con người. Gần 40 năm qua, cánh cửa doanh nghiệp của bà đã mở ra với nhiều người khuyết tật, người có hoàn cảnh khó khăn, giúp họ học nghề, có việc làm và từng bước hòa nhập cộng đồng.

Sinh năm 1959 tại Tây Ninh, bà Nguyễn Thị Ngọc là một trong những thành viên sáng lập, đồng thời có nhiều đóng góp trong quá trình hình thành và phát triển Công ty Cổ phần May In Lụa Ngọc Phước từ năm 1987. Hiện bà giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty.

Bà Nguyễn Thị Ngọc, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần May In Lụa Ngọc Phước, người luôn hướng đến các hoạt động xã hội.

Nhìn lại chặng đường đã qua, bà Ngọc ít nói về những gì mình có. Trong câu chuyện của bà, những người lao động khuyết tật từng được học nghề, làm việc tại Ngọc Phước lại xuất hiện nhiều hơn cả.

Bà gọi họ thân mật là “mấy đứa”, còn công nhân gọi bà là “mẹ”. Đằng sau  cách xưng hô giản dị ấy là một mối quan hệ đã vượt khỏi ranh giới thông thường giữa chủ doanh nghiệp và người lao động. Đó cũng là một phần lý giải vì sao suốt nhiều năm, bà Ngọc lựa chọn con đường không dễ dàng: gắn hoạt động sản xuất, kinh doanh với đào tạo nghề và tạo việc làm cho những người yếu thế.

Tuổi thơ của bà Nguyễn Thị Ngọc trải qua nhiều thiếu thốn và mất mát. Cha mẹ mất sớm trong thời chiến, bà phải sống nương nhờ người này, người khác. Những tháng ngày ấy khiến bà sớm hiểu cảm giác thiếu một mái nhà, thiếu người chở che và phải tự tìm cách đứng vững trước những khó khăn của cuộc đời.

Sau này, khi lập gia đình với ông Võ Ân Phước, hai vợ chồng cùng nhau gây dựng sự nghiệp từ những điều rất nhỏ. Từ một cơ sở ban đầu, bằng sự cần cù và tích lũy kinh nghiệm, hoạt động sản xuất từng bước phát triển, tạo nền móng cho Ngọc Phước sau này.

Nhưng khi cuộc sống dần ổn định, những trải nghiệm của tuổi thơ không mất đi. Ngược lại, chúng trở thành một phần trong cách bà nhìn những người kém may mắn hơn mình. “Từ khi còn nghèo, tôi đã nghĩ đến việc giúp những người khó khăn”, bà Ngọc nhớ lại.

Đến năm 2005, mong muốn ấy được định hình rõ hơn khi bà xác định hướng Ngọc Phước phát triển theo mô hình doanh nghiệp xã hội, kết hợp sản xuất với đào tạo nghề và tạo việc làm cho người khuyết tật. Từ đó, doanh nghiệp từng bước hình thành mô hình kết hợp sản xuất – dịch vụ – đào tạo nghề – tạo việc làm, hướng đến việc giúp người yếu thế có nghề nghiệp, thu nhập và tự tin hòa nhập cộng đồng.

Đối với bà Ngọc, giúp một người có hoàn cảnh khó khăn không chỉ là trao một khoản tiền hay một phần quà. Điều bà quan tâm hơn là làm sao để họ có thể tự lao động và nuôi sống bản thân. Bởi một món quà có thể giải quyết khó khăn trước mắt, nhưng một nghề nghiệp có thể trở thành hành trang cho nhiều năm sau đó.

Công ty Cổ phần May In Lụa Ngọc Phước từng là nơi cưu mang rất nhiều mãnh đời bất hạnh, đào tạo nghề, tạo công ăn việc làm cho họ.

Thực tế, tạo việc làm cho người khuyết tật không đơn giản. Mỗi người có một dạng khiếm khuyết, khả năng lao động và điều kiện sức khỏe khác nhau. Người quản lý vì thế phải hiểu từng người để bố trí công việc phù hợp.

“Người nào có thể làm việc này, người nào phù hợp việc kia thì mình sắp xếp. Mỗi người đều có khả năng riêng”, bà chia sẻ.

Bản thân bà cũng không ngừng học nghề, học kỹ thuật liên quan đến lĩnh vực in, từ pha chế đến phối màu và các công đoạn sản xuất. Theo bà, lòng tốt muốn đi được đường dài phải gắn với khả năng tổ chức công việc và duy trì hoạt động của doanh nghiệp.

Có những người khuyết tật đến rồi ở lại với Ngọc Phước nhiều năm. Họ học nghề, làm việc và dần trở thành những thành viên quen thuộc trong doanh nghiệp.

Cũng có những trường hợp khiến bà day dứt mãi. Bà nhớ một thanh niên khiếm thị từ An Giang được người thân đưa đến với hy vọng tìm được công việc phù hợp. Sau một thời gian, vì đôi mắt không nhìn thấy khiến khả năng làm việc bị hạn chế, anh xin trở về quê vì sợ trở thành gánh nặng cho bà.

Câu nói của người thanh niên ấy khiến bà nhớ nhiều năm sau. Không phải bởi bà không thể giữ một lao động ở lại, mà bởi bà càng thấm thía hơn khát vọng được tự lao động, tự sống của những người yếu thế.

Với bà, người khuyết tật không cần sự thương hại. Điều họ cần là một cơ hội phù hợp để chứng minh rằng mình vẫn có thể làm việc và tạo ra giá trị.

Vợ chồng ông Võ Ân Phước và bà Nguyễn Thị Ngọc khởi nghiệp từ hai bàn tay trắng và cùng chung chí hướng phát triển doanh nghiệp xã hội.

Bởi vậy, ở Ngọc Phước, mối quan hệ giữa người chủ và những lao động đặc biệt ấy dần mang màu sắc của một gia đình. Khi ai đó đau ốm, bà quan tâm, chăm sóc. Những dịp lễ, Tết hay ngày 8/3, mọi người có những món quà và cùng chia sẻ niềm vui.

Nhiều lao động gọi bà là “mẹ”, gọi ông Phước là “ba”. Khi họ lập gia đình, sinh con, những đứa trẻ lại gọi vợ chồng bà bằng ông, bà. “Tôi coi các em như con của mình”, bà nói.

Chính sự gắn bó ấy đã tạo nên một nét riêng của Ngọc Phước: doanh nghiệp không chỉ là nơi người lao động đến làm việc rồi nhận lương, mà còn là nơi một số người yếu thế tìm thấy cảm giác mình được đón nhận.

Hoạt động đào tạo nghề cho người khuyết tật của doanh nghiệp sau đó được ghi nhận ở phạm vi rộng hơn. Năm 2009, Ngọc Phước được lựa chọn báo cáo về hoạt động đào tạo nghề cho người khuyết tật trước Ủy ban Các vấn đề xã hội của Quốc hội trong khuôn khổ góp ý dự thảo Luật Người khuyết tật. Lễ công bố quyết định thành lập Trường Trung cấp nghề Ngọc Phước cũng có sự tham dự của nguyên Phó Chủ tịch nước Trương Mỹ Hoa.

Không đặt lợi nhuận lên trên những phận người

Điều không dễ đối với bà Nguyễn Thị Ngọc là duy trì sự cân bằng giữa hai mục tiêu: hiệu quả kinh doanh và trách nhiệm xã hội.

Một doanh nghiệp muốn tồn tại phải có đơn hàng, doanh thu, khách hàng và khả năng cạnh tranh. Trong khi đó, sử dụng và đào tạo người khuyết tật đòi hỏi doanh nghiệp phải dành thêm thời gian, nhân lực và có phương pháp tổ chức lao động phù hợp.

Nhưng khi được hỏi có bao giờ phải cân nhắc giữa lợi nhuận và việc tiếp tục đồng hành với những người yếu thế, bà Ngọc nói: “Lợi nhuận tôi không đặt nặng. Điều tôi mong là các em hòa nhập được với cộng đồng, có công việc và cuộc sống ổn định”.

Đó không phải là sự phủ nhận vai trò của lợi nhuận. Sau nhiều năm làm doanh nghiệp, bà hiểu rằng muốn thực hiện trách nhiệm xã hội lâu dài thì trước hết doanh nghiệp phải đủ sức tồn tại. Sự khác biệt nằm ở chỗ lợi nhuận không trở thành thước đo duy nhất.

Bà lựa chọn cách tìm hiểu khả năng của từng lao động rồi bố trí họ vào những công đoạn thích hợp. Người làm tốt khâu này, người phù hợp với công việc khác. Khi một vị trí gặp khó khăn, những người còn lại hỗ trợ để dây chuyền không bị gián đoạn.

Nữ doanh nhân Nguyễn Thị Ngọc không chỉ giỏi việc kinh doanh mà còn là người phụ nữ có tấm lòng nhân hậu với những mãnh đời khó khăn.

Theo bà, chính sự gắn kết giữa doanh nghiệp và người lao động tạo nên một nguồn lực đặc biệt. “Công ty với công nhân gắn bó với nhau thì đó cũng là sức mạnh của doanh nghiệp”, bà nói.

Ở góc độ quản trị, đây cũng là điều đáng chú ý trong câu chuyện của Ngọc Phước. Người khuyết tật không được nhìn nhận đơn thuần là đối tượng thụ hưởng hoạt động xã hội. Họ được nhìn nhận như những lao động có khả năng riêng và cần được đặt đúng vị trí để phát huy khả năng đó.

Khi được trao cơ hội, họ không chỉ nhận sự giúp đỡ mà còn trực tiếp tham gia tạo ra sản phẩm, doanh thu và giá trị cho doanh nghiệp.

Có lẽ đây cũng là điểm giúp mô hình của bà tồn tại qua nhiều năm: tình thương được chuyển hóa thành sinh kế, còn trách nhiệm xã hội được đặt ngay bên trong hoạt động sản xuất thay vì đứng bên ngoài doanh nghiệp.

Bên cạnh hoạt động kinh doanh, bà Nguyễn Thị Ngọc còn dành nhiều thời gian cho công tác xã hội và hoạt động phụ nữ. Bà từng là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Liên hiệp Phụ nữ TP.HCM nhiệm kỳ 2006–2011, Phó Chủ tịch Hội Doanh nghiệp quận Gò Vấp và Chủ nhiệm Câu lạc bộ Nữ Doanh nghiệp Gò Vấp.

Từ trải nghiệm của mình, bà cho rằng người phụ nữ có thể đồng thời tạo ra giá trị kinh tế và góp phần giải quyết những vấn đề xã hội. Nhưng phía sau điều đó là rất nhiều nỗ lực để cân bằng trách nhiệm với gia đình, doanh nghiệp và cộng đồng.

Theo bà, sự chu toàn, khả năng sẻ chia và lòng bao dung là những phẩm chất giúp phụ nữ tạo nên ảnh hưởng tích cực. Tuy nhiên, một nữ doanh nhân muốn dẫn dắt doanh nghiệp lâu dài vẫn phải có kiến thức, bản lĩnh và năng lực quản trị.

Ở bà Ngọc, những vai trò ấy dường như đan xen vào nhau: một người phụ nữ của gia đình, một người điều hành doanh nghiệp và cũng là người dành nhiều năm chăm lo cho những phận đời khó khăn.

Giờ đây, khi tuổi đã cao hơn, điều bà quan tâm là làm thế nào những giá trị đó có thể tiếp tục được gìn giữ ở thế hệ kế tiếp.

Bà tin rằng bài học về trách nhiệm cộng đồng không nhất thiết phải được truyền lại bằng những lời giáo huấn lớn lao. Con cái nhìn vào cách cha mẹ sống, cách cha mẹ đối xử với người lao động và những người khó khăn để tự hình thành lựa chọn của mình.

Vì thế, thứ bà muốn trao lại không chỉ là một doanh nghiệp, mà còn là một nền tảng về cách ứng xử với con người. Gần bốn thập kỷ kể từ ngày bắt đầu xây dựng Ngọc Phước, nhìn lại hành trình ấy, điều đáng chú ý ở bà Nguyễn Thị Ngọc không chỉ là những chức danh từng đảm nhiệm hay những ghi nhận đã nhận được.

Suốt hành trình kinh doanh chưa bao giờ bà Nguyễn Thị Ngọc đặt vấn đề lợi nhuận lên trên quyền lợi của người lao động.

Đó còn là sự kiên trì với một lựa chọn: đặt con người vào trong câu chuyện phát triển của doanh nghiệp.

Với bà, niềm vui không chỉ đến từ những đơn hàng hay thành quả sản xuất, mà còn từ việc nhìn thấy một người từng khó khăn có thể học được một nghề, nhận đồng lương bằng sức lao động và dần tìm được chỗ đứng trong cuộc sống. Đây cũng là triết lý xuyên suốt trong hành trình bà theo đuổi: thành quả kinh tế chỉ thực sự có thêm ý nghĩa khi từ đó có thể tạo ra những điều tốt đẹp cho cộng đồng.

Có lẽ vì vậy, sau rất nhiều năm, điều đọng lại trong câu chuyện của nữ doanh nhân Nguyễn Thị Ngọc không phải là bà đã giúp được bao nhiêu người.

Mà là cách bà lựa chọn giúp họ. Không chỉ trao một món quà, bà muốn trao một nghề. Không chỉ giúp vượt qua một thời điểm khó khăn, bà muốn họ có khả năng tự bước tiếp. Và thay vì nhìn những người khuyết tật như những phận đời cần được thương hại, bà nhìn thấy ở họ khả năng lao động, lòng tự trọng và mong muốn được sống bằng chính đôi tay mình.

Đó cũng là một cách để định nghĩa thành công của người làm doanh nghiệp: không chỉ tạo dựng được điều gì cho mình, mà còn mở ra được bao nhiêu cơ hội để những người khác có thể tự tạo dựng cuộc đời của họ.