Từ những hạt cát nhặt được trong một lần về Phan Thiết, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan đã bước vào hành trình kéo dài gần một phần tư thế kỷ với một chất liệu tưởng như rất đỗi bình thường. Ở tuổi 70, người phụ nữ gắn bó với tranh cát không chỉ lưu giữ vẻ đẹp tự nhiên trong từng tác phẩm mà còn dành nhiều tâm huyết truyền nghề, mở ra cơ hội cho những người khuyết tật và có hoàn cảnh khó khăn.

Mới đây, trong dịp kỷ niệm 24 năm hình thành và phát triển của Công ty Tranh cát Ý Lan, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan có dịp nhìn lại chặng đường đã qua cùng những người thân, học trò và bạn bè gắn bó với nghệ thuật tranh cát. Giữa không gian trưng bày những tác phẩm cũ và mới, câu chuyện được nhắc đến nhiều không phải là những thành tích hay kỷ lục, mà là hành trình bền bỉ của một người phụ nữ đã dành gần một phần tư thế kỷ để làm nên những câu chuyện từ những hạt cát nhỏ bé.

Nguyên Phó Chủ tịch nước Trương Mỹ Hoa, Chủ tịch Quỹ Học bổng Vừ A Dính, Chủ nhiệm Câu lạc bộ “Vì Hoàng Sa - Trường Sa thân yêu” cùng các khách mời tham quan triển lãm tranh cát Ý Lan nhân dịp 24 năm thành lập Công ty Tranh cát Ý Lan.

Trong thế giới nghệ thuật, có những người tìm đến những chất liệu quý hiếm để sáng tạo. Còn với Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan, nguồn cảm hứng lại bắt đầu từ những hạt cát nhỏ bé, thứ mà nhiều người thường vô tình bước qua trên những bãi biển hay triền sông. 24 năm qua, từ những hạt cát ấy, bà đã tạo nên hàng nghìn tác phẩm, góp phần đưa tranh cát trở thành một loại hình nghệ thuật được nhiều người biết đến. Nhưng khi trò chuyện về hành trình của mình, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan ít nhắc đến những thành tích đã đạt được. Điều bà say sưa kể nhiều hơn là những chuyến đi tìm kiếm những màu sắc cát đặc biệt, những lần thử nghiệm với chất liệu thiên nhiên và niềm vui khi nhìn thấy học trò tự tạo dựng được cuộc sống bằng nghề.

Từ những hạt cát bình dị đến một ngôn ngữ nghệ thuật

Năm 2001, trong một lần về Phan Thiết, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan bị cuốn hút bởi những đồi cát với nhiều sắc độ khác nhau. Vẻ đẹp tự nhiên ấy khiến bà nảy ra ý định mang cát về nhà để lưu giữ. Ban đầu, đó chỉ là những thử nghiệm rất giản dị. Bà cho cát vào chai thủy tinh, xếp các lớp cát lên nhau để tạo thành hình ảnh. Không được đào tạo bài bản về hội họa, bà học bằng sự quan sát, bằng những lần thử rồi sửa, làm rồi rút kinh nghiệm. Nhưng càng gắn bó, bà càng nhận ra cát không chỉ là một vật liệu trang trí. Những hạt cát nhỏ bé ấy có thể tạo nên phong cảnh, hoa lá, chân dung và cả những câu chuyện về con người.

24 năm qua, từ những hạt cát, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan đã tạo nên hàng nghìn tác phẩm, góp phần đưa tranh cát trở thành một loại hình nghệ thuật được nhiều người biết đến

Để có được bảng sắc độ phong phú, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan đã rong ruổi qua nhiều vùng miền của đất nước. Có những màu cát được tìm thấy ở vùng biển miền Trung, có những sắc độ đặc biệt lại đến từ những vùng đất khác. Theo bà, mỗi vùng đất đều mang một màu sắc riêng mà thiên nhiên ban tặng. “Tôi đi khắp đất nước Việt Nam mình rồi”, bà cười khi nhắc lại hành trình ấy. Những chuyến đi không chỉ giúp bà tìm kiếm nguyên liệu mà còn mở rộng cảm nhận về thiên nhiên và văn hóa của từng vùng miền. Sau khi được mang về, cát phải trải qua nhiều công đoạn như làm sạch, phân loại, xử lý độ mịn rồi mới có thể sử dụng.

Với Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan, giá trị đặc biệt của tranh cát nằm ở tính tự nhiên của chất liệu. Bà cho biết phần lớn màu sắc trong tác phẩm đều là màu vốn có của cát. Chỉ một số ít màu như xanh dương hoặc tím được xử lý thêm để đáp ứng nhu cầu sáng tạo. “Cát là màu thật”, bà nói ngắn gọn nhưng đầy tự hào. Có lẽ cũng bởi vậy mà suốt nhiều năm qua, bà vẫn kiên trì theo đuổi quan điểm giữ lại tối đa vẻ đẹp nguyên bản của thiên nhiên trong từng tác phẩm.

Khi từng hạt cát phải mang được “cái thần”

Có được nguyên liệu chỉ là bước khởi đầu. Theo Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan, điều khó nhất trong tranh cát không nằm ở việc có được nhiều màu mà ở việc làm sao để những hạt cát vô tri có thể truyền tải cảm xúc. Đặc biệt với tranh chân dung, thử thách càng lớn hơn. “Khó nhất là lột tả được cái thần của nhân vật”, bà chia sẻ. Một khuôn mặt giống ảnh mẫu chưa đủ để tạo nên một tác phẩm thành công. Người nghệ nhân còn phải tái hiện được ánh mắt, thần thái và cảm xúc của nhân vật. Chỉ cần một thay đổi nhỏ ở đôi mắt hay khóe miệng, toàn bộ cảm giác về nhân vật có thể khác đi.

Bên cạnh đó là kỹ thuật chuyển màu - công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác rất cao. Những sắc độ khác nhau phải hòa vào nhau một cách mềm mại để tạo chiều sâu cho tác phẩm. Chính sự tỉ mỉ ấy đã giúp nhiều tác phẩm chân dung của Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan tạo được ấn tượng với người xem. Trong hơn hai thập niên làm nghề, bà đã thực hiện chân dung của nhiều nhân vật nổi tiếng trong nước và quốc tế, trong đó có hơn 63 nguyên thủ quốc gia.

Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan và cựu Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton. (Ảnh: NVCC)

 Năm 2006, tranh cát của bà được lựa chọn làm quà tặng tại Hội nghị cấp cao APEC tổ chức ở Việt Nam. Những tác phẩm chân dung các nhà lãnh đạo được thực hiện bằng cát đã mang đến cho bạn bè quốc tế một góc nhìn khác về sự sáng tạo của người Việt. Tuy nhiên, khi nhắc đến những dấu mốc ấy, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan không nói nhiều về sự vinh danh hay ghi nhận. Điều khiến bà nhớ nhất là phản ứng của người xem khi biết một bức chân dung sống động lại được tạo nên từ những hạt cát rất nhỏ.

Các tác phẩm của Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan được tạo nên từ cát và vỏ sò.

 Ngoài tranh cát, bà còn thử nghiệm với nhiều chất liệu thiên nhiên khác. Trong không gian trưng bày của mình, những chiếc vỏ sò được nhặt từ biển, sau khi làm sạch, đã trở thành hoa lan, hoa điệp hay những chi tiết trang trí tinh tế. “Lượm về rồi rửa sạch rồi làm thôi”, bà kể. Cách nói giản dị ấy phần nào phản ánh quan niệm nghệ thuật của Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan. Với bà, vẻ đẹp không nhất thiết phải đến từ những vật liệu đắt giá. Điều quan trọng là người nghệ sĩ có nhìn thấy giá trị tiềm ẩn trong những điều bình dị hay không.

Từ người làm nghề đến người truyền cảm hứng

Trước khi gắn bó sâu với tranh cát, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan từng có thời gian dạy về chăm sóc da và nấu ăn. Những công việc tưởng như không liên quan đến nghệ thuật ấy lại cho thấy một điểm chung trong hành trình của bà: luôn tìm cách chia sẻ những gì mình biết và tạo ra giá trị từ chính đôi tay của mình. Có lẽ cũng từ kinh nghiệm ấy, việc hướng dẫn và truyền nghề dần trở thành một phần quan trọng trong hành trình làm tranh cát của bà.

Công ty TNHH Tranh cát Ý Lan ủng hộ Quỹ Khuyến học "Tiếp bước đến trường cho em" (Ảnh: NVCC)

 Nếu tranh cát là sự nghiệp, thì truyền nghề có lẽ là phần việc khiến Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan dành nhiều tình cảm nhất. Trong hơn hai thập niên qua, bà đã đào tạo hơn 60 học trò, trong đó có nhiều người khuyết tật và có hoàn cảnh khó khăn. Không ít người từng được bà hỗ trợ chỗ ở, điều kiện học tập và cơ hội làm việc.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan, học tranh cát không chỉ cần sự khéo léo mà còn đòi hỏi tính kiên nhẫn, khả năng tập trung và niềm yêu thích thực sự với nghệ thuật.Có những học viên mất nhiều tháng để làm quen với cách xử lý chất liệu. Có những người phải tập rất lâu mới có thể tạo ra những đường nét đầu tiên. Nhưng đổi lại, khi thành thạo, họ có thể tự tạo ra sản phẩm bằng chính đôi tay của mình. Đó cũng là điều khiến bà kiên trì với công việc truyền nghề suốt nhiều năm qua. “Tôi muốn các em có một nghề để sống được bằng nghề”, bà trải lòng.

Với nhiều học trò, lớp học tranh cát không chỉ là nơi học kỹ năng mà còn là nơi tìm lại sự tự tin và niềm tin vào bản thân. Một số người sau khi thành nghề đã có thể tự lập kinh tế, phụ giúp gia đình hoặc tiếp tục gắn bó với lĩnh vực nghệ thuật. Có lẽ đó là những “tác phẩm” đặc biệt nhất mà Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan tạo nên trong hành trình của mình.

Và ở hiện tại, điều bà mong muốn không chỉ dừng lại ở việc tiếp tục làm tranh hay truyền nghề cho từng học viên. Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan muốn đào tạo thêm nhiều nghệ nhân, để kỹ thuật và tình yêu dành cho tranh cát có thể được tiếp nối bởi nhiều người hơn. Với bà, một nghề chỉ thực sự có sức sống khi có người kế tục. Những hạt cát vì thế không chỉ nằm lại trong những tác phẩm đã hoàn thành, mà còn được trao từ đôi tay này sang đôi tay khác, từ một thế hệ sang thế hệ tiếp theo.

Ở tuổi 70, sau những chuyến đi dài, những triển lãm, những bức chân dung được thực hiện bằng hàng triệu hạt cát, bà vẫn giữ cho mình niềm hứng khởi với công việc mỗi ngày. Vẫn là những hạt cát quen thuộc, những chiếc vỏ sò nhặt từ biển và những ý tưởng mới đang chờ được hoàn thiện.

Nhìn lại chặng đường đã qua, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan có thể tự hào về những dấu ấn mình để lại cho tranh cát Việt Nam. Nhưng điều khiến câu chuyện của bà trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở những tác phẩm hay những dấu mốc. Đó còn là cách bà nhìn thấy vẻ đẹp trong những điều nhỏ bé, cách bà kiên trì theo đuổi một chất liệu tưởng như bình thường và cách bà trao cơ hội cho những người khác thông qua nghề nghiệp mình yêu quý.

Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan cùng ca sĩ Đàm Vĩnh Hưng (Ảnh: NVCC)

 Sau hơn hai thập niên, những hạt cát vẫn tiếp tục kể câu chuyện của riêng chúng qua đôi bàn tay người nghệ nhân. Và bằng sự bền bỉ của mình, Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan vẫn đang lặng lẽ truyền lại tình yêu với cát, không chỉ qua những tác phẩm đã hoàn thành mà còn qua những người học trò đang tiếp tục con đường phía trước.

Những dấu ấn của Nghệ nhân Ưu tú Ý Lan

Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) ghi nhận là người sáng tạo ra tranh cát đầu tiên ở Việt Nam, đặt nền móng cho sự phát triển của nghệ thuật tranh cát trong nước. Xác lập kỷ lục Người tìm được nhiều màu cát tự nhiên nhất, sau đó tiếp tục tự phá kỷ lục của chính mình khi sưu tầm được hơn 80 màu cát tự nhiên phục vụ sáng tác. Được vinh danh Kỷ lục gia Châu Á và nhận Đĩa vàng Cống hiến của Viện Nội dung Kỷ lục Thế giới (WRCA).

Thực hiện nhiều tác phẩm chân dung các nguyên thủ quốc gia, trong đó nổi bật là bộ chân dung các nhà lãnh đạo tham dự Hội nghị APEC. Tác phẩm tranh cát của bà từng được lựa chọn làm quà tặng ngoại giao tại các hoạt động liên quan đến APEC 2006.