Bà Trần Thị Mỹ Hải diện áo dài dệt từ sợi dứa pha tơ tằm, sản phẩm từ mô hình tận dụng phế phẩm nông nghiệp. Ảnh: Vietfiber

Sau thu hoạch, những chiếc lá dứa thường không được xem là nguồn nguyên liệu có giá trị. Với ThS. Trần Thị Mỹ Hải, Công ty Cổ phần Nghiên cứu, Đầu tư và Phát triển Xơ sợi tự nhiên Việt Nam, đó lại là điểm bắt đầu cho một hướng nghiên cứu và khởi nghiệp.

Bà lựa chọn nghiên cứu sản xuất xơ, sợi dệt may từ lá dứa, hướng tới tận dụng phế phẩm nông nghiệp để tạo ra nguyên liệu cho ngành dệt may. Dự án “Hoàn thiện công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất xơ libe bằng phương pháp bông hóa phù hợp để kéo sợi trên dây chuyền kéo sợi xơ ngắn, phục vụ ngành thời trang xanh cao cấp từ lá dứa” đã giành Giải Nhất Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh” năm 2024.

Điểm đáng chú ý trong câu chuyện của bà Hải không chỉ là việc tìm một công dụng mới cho lá dứa. Thách thức lớn hơn nằm ở việc làm thế nào biến nguồn nguyên liệu tưởng như có giá trị thấp thành loại xơ có thể kéo sợi và bước vào một chuỗi sản xuất thực tế.

Để làm được điều đó, nghiên cứu phải đi qua nhiều công đoạn, từ xử lý nguyên liệu, tạo xơ, cải thiện đặc tính của xơ đến khả năng kéo sợi. Mỗi bước đều đòi hỏi giải pháp kỹ thuật phù hợp. Công nghệ vì thế không đứng phía sau sản phẩm mà trở thành yếu tố quyết định khả năng thương mại hóa ý tưởng.

Câu chuyện từ lá dứa cho thấy một hướng tiếp cận khác đối với chuyển đổi xanh. Thay vì chỉ tìm cách giảm chất thải sau quá trình sản xuất, doanh nghiệp có thể bắt đầu từ câu hỏi liệu một nguồn lực đang bị bỏ phí có thể được đưa trở lại chuỗi giá trị hay không.

Nếu tìm được lời giải về công nghệ và thị trường, một phụ phẩm có thể trở thành nguyên liệu mới. Từ đó, vấn đề môi trường không còn tách rời khỏi bài toán kinh doanh.

Khởi nghiệp xanh đang mở thêm không gian cho phụ nữ tham gia sâu hơn vào hoạt động kinh tế. Nhiều ý tưởng bắt đầu từ những vấn đề rất gần với đời sống như giảm đồ nhựa dùng một lần, tận dụng nguyên liệu bỏ đi, kéo dài vòng đời sản phẩm hay đưa các sản phẩm thân thiện với môi trường đến gần người tiêu dùng.

Tại Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh” năm 2024, 40 dự án vào vòng chung kết toàn quốc. Trong đó, 25 dự án thuộc doanh nghiệp, hộ kinh doanh do phụ nữ làm chủ và 15 dự án thuộc các mô hình kinh tế tập thể do phụ nữ tham gia quản lý, tạo việc làm cho lao động nữ.

Những con số này cho thấy sự đa dạng của các ý tưởng khởi nghiệp xanh, nhưng để một sáng kiến trở thành doanh nghiệp bền vững, ý tưởng môi trường chưa đủ.

Một sản phẩm sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường nhưng có giá thành quá cao, nguồn cung không ổn định hoặc chưa chứng minh được chất lượng vẫn khó cạnh tranh. Người tiêu dùng có thể quan tâm đến môi trường, nhưng quyết định mua hàng còn phụ thuộc vào giá cả, chất lượng, sự tiện lợi và niềm tin đối với thương hiệu.

Vì vậy, bài toán đặt ra với nữ doanh nhân không chỉ là thay đổi nguyên liệu hay quy trình sản xuất. Doanh nghiệp còn phải chứng minh sản phẩm có thị trường, mô hình có khả năng mở rộng và dòng tiền đủ để duy trì hoạt động.

Đó cũng là ranh giới giữa một sáng kiến môi trường và một mô hình khởi nghiệp xanh. Giá trị môi trường cần được chuyển hóa thành sản phẩm, doanh thu và khả năng phát triển lâu dài. Công nghệ vì thế phải đi cùng bài toán kinh doanh, thay vì được xem như một yếu tố tách biệt.

Một lợi thế của các doanh nghiệp nhỏ do phụ nữ dẫn dắt là khả năng bắt đầu từ những nhu cầu gần với đời sống. Thực phẩm, thời trang, chăm sóc cá nhân, đồ dùng hằng ngày hay sản xuất nông nghiệp đều có thể trở thành nơi xuất hiện những ý tưởng xanh.

Tuy nhiên, khi bước từ quy mô cá nhân hoặc hộ gia đình lên doanh nghiệp, yêu cầu cũng thay đổi. Sản phẩm cần được chuẩn hóa, chất lượng phải được kiểm soát, hoạt động sản xuất cần có khả năng đo lường và doanh nghiệp phải đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Khoa học - công nghệ có thể tham gia ở nhiều khâu, từ nghiên cứu vật liệu mới, cải tiến quy trình, tiết kiệm năng lượng đến quản lý nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng. Công nghệ số cũng giúp doanh nghiệp theo dõi nguồn nguyên liệu, quản lý sản xuất, kiểm soát tồn kho và từng bước đo lường tác động môi trường của sản phẩm.

Với những mô hình sử dụng nguyên liệu mới hoặc công nghệ mới như dự án của bà Hải, việc tiếp cận phòng thí nghiệm, cơ sở nghiên cứu và chuyên gia kỹ thuật có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hoàn thiện sản phẩm.

Nhưng công nghệ không phải rào cản duy nhất. Chi phí đầu tư ban đầu cho nguyên liệu mới, thiết bị tiết kiệm năng lượng, dây chuyền xử lý chất thải hay các giải pháp sản xuất tuần hoàn thường cao hơn so với mô hình truyền thống. Với doanh nghiệp nữ khởi nghiệp ở quy mô nhỏ, khả năng tích lũy vốn và tiếp cận nguồn tài chính dài hạn có thể quyết định việc một ý tưởng dừng ở quy mô thử nghiệm hay được phát triển thành sản phẩm hàng hóa.

Thị trường cũng đang đặt ra những yêu cầu mới. Cơ hội không chỉ đến từ người tiêu dùng cá nhân mà còn từ các doanh nghiệp lớn tìm kiếm nhà cung cấp đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Đây có thể là hướng để doanh nghiệp nhỏ do phụ nữ làm chủ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, nhưng đồng thời buộc họ phải nâng cao chất lượng quản trị, chuẩn hóa sản phẩm và đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Chuyển đổi xanh đang dần trở thành yêu cầu đối với nhiều lĩnh vực của nền kinh tế, từ sản xuất, nông nghiệp, thương mại đến tiêu dùng. Khi doanh nghiệp phải tiết kiệm nguyên liệu, giảm chất thải, sử dụng năng lượng hiệu quả và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, những khoảng trống mới trên thị trường cũng xuất hiện.

Trong không gian đó, câu chuyện của ThS. Trần Thị Mỹ Hải bắt đầu từ một bài toán rất cụ thể: những chiếc lá dứa sau thu hoạch có thể trở thành nguyên liệu mới hay không. Nhưng để trả lời câu hỏi ấy bằng một sản phẩm có khả năng tham gia thị trường, cần nhiều hơn một ý tưởng. Đó là quá trình nghiên cứu, hoàn thiện công nghệ, tổ chức sản xuất và tìm kiếm thị trường.

Khởi nghiệp xanh vì thế không chỉ là lựa chọn một ngành nghề mới mà còn là thay đổi cách tạo ra giá trị: sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, giảm chất thải, kéo dài vòng đời sản phẩm và tạo thêm giá trị cho cộng đồng.

Với phụ nữ khởi nghiệp, quá trình này có thể bắt đầu từ những vấn đề rất nhỏ trong đời sống. Một phụ phẩm được tận dụng, một quy trình được cải tiến hay một sản phẩm được thiết kế lại đều có thể trở thành điểm khởi đầu. Nhưng để đi xa hơn, những ý tưởng đó cần được tiếp sức bằng vốn, công nghệ, kỹ năng quản trị và thị trường.

Khi khoa học - công nghệ được đưa vào đúng chỗ, một nguồn nguyên liệu bỏ đi có thể có thêm cơ hội trở thành sản phẩm; một sáng kiến môi trường có thể phát triển thành mô hình kinh doanh. Với dự án của bà Hải, hành trình từ lá dứa đến xơ sợi cho thấy chuyển đổi xanh không nhất thiết bắt đầu từ những bài toán lớn. Đôi khi, nó bắt đầu từ việc nhìn lại một thứ đang bị bỏ đi và tìm cách tạo cho nó một giá trị mới.