Bước vào khoa học từ một quyết định bất ngờ

Sinh năm 1986 tại Thái Bình, PGS.TS Vũ Bích Ngọc hiện là Trưởng Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Sản xuất thực nghiệm của Viện Tế bào gốc, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM. Con đường khoa học của chị được ghi nhận bằng nhiều dấu mốc đáng chú ý, trong đó có Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng năm 2017 và danh hiệu Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Nhưng hành trình ấy bắt đầu từ một lựa chọn rất giản dị.

PGS.TS Vũ Bích Ngọc trong phòng thí nghiệm của Viện Tế bào gốc, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM. Ảnh: NVCC

Những ngày còn là sinh viên ngành Sinh học tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM, Vũ Bích Ngọc chưa hình dung rõ mình sẽ theo đuổi lĩnh vực nào. Khi đứng trước lựa chọn hướng nghiên cứu, chị đã chọn ngành tế bào gốc theo cách chị tự nhận là “điếc không sợ súng”. Thời điểm đó, nghiên cứu tế bào gốc tại Việt Nam vẫn còn là lĩnh vực rất mới. Ít tài liệu, ít phòng thí nghiệm chuyên sâu, điều kiện nghiên cứu còn nhiều hạn chế. Nhưng chính sự mới mẻ ấy lại mở ra một khoảng không rộng lớn cho những người trẻ dám thử sức.

Một cơ duyên quan trọng đã đến khi chị gặp người thầy của mình, nhà khoa học Phan Kim Ngọc, người đặt nền móng cho phòng thí nghiệm tế bào gốc đầu tiên của trường. Không chỉ hướng dẫn về chuyên môn, người thầy còn giúp chị vượt qua nhiều khó khăn ban đầu để tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu.

“Có những lúc tưởng như không thể tiếp tục, nhưng chính sự tin tưởng của thầy và đồng nghiệp đã giúp tôi đi tiếp”, chị từng chia sẻ.

Hành trình bền bỉ trong phòng thí nghiệm

Sau khi tốt nghiệp cử nhân năm 2008, Vũ Bích Ngọc tiếp tục hoàn thành chương trình thạc sĩ năm 2012 và nhận bằng tiến sĩ Sinh học năm 2017, đều tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM. Những năm tháng nghiên cứu miệt mài đã đưa chị đến với nhiều đề tài quan trọng trong lĩnh vực y học tái tạo. Trong đó có nghiên cứu sử dụng tế bào miễn dịch để tiêu diệt tế bào ung thư vú, hay đề tài điều trị thực nghiệm bệnh đái tháo đường bằng liệu pháp tế bào gốc.

Đề tài nghiên cứu về điều trị tiểu đường bằng tế bào gốc được triển khai trong giai đoạn 2012–2016 và đã được nghiệm thu với kết quả xuất sắc. Nghiên cứu này mở ra triển vọng cho những phương pháp điều trị mới, giúp cải thiện chất lượng sống của người bệnh.

PGS.TS Vũ Bích Ngọc trao đổi chuyên môn với đồng nghiệp và nghiên cứu sinh tại phòng thí nghiệm tế bào gốc.

Không dừng lại ở đó, PGS.TS Vũ Bích Ngọc cùng cộng sự tiếp tục nghiên cứu ứng dụng tế bào gốc trong nhiều lĩnh vực như tim mạch, cơ xương khớp, miễn dịch và các bệnh thoái hóa. Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là công nghệ tạo mô sụn nhân tạo từ tế bào gốc. Với phương pháp này, các vùng tổn thương sụn ở bệnh nhân thoái hóa khớp có thể được tái tạo, giúp giảm đau và cải thiện chức năng vận động.

Trong y học, việc tái tạo sụn từng là một thách thức lớn. Những nghiên cứu của nhóm đã mở ra một hướng tiếp cận mới, mang lại thêm hy vọng cho nhiều bệnh nhân.

Từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng thực tiễn

Không chỉ tập trung vào nghiên cứu cơ bản, PGS.TS Vũ Bích Ngọc còn dành nhiều thời gian xây dựng hạ tầng khoa học cho lĩnh vực tế bào gốc tại Việt Nam. Chị tham gia thiết lập các quy trình kiểm soát chất lượng tế bào, xây dựng hệ thống sản xuất đạt chuẩn GMP, ISO 13485 và ISO 17025. Đây là những tiêu chuẩn quan trọng để đưa các sản phẩm công nghệ sinh học từ phòng thí nghiệm đến ứng dụng thực tế. Đồng thời, chị cũng phát triển các chương trình đào tạo và chuyển giao công nghệ về tế bào gốc, góp phần hình thành đội ngũ nghiên cứu trẻ trong lĩnh vực này.

Tính đến nay, PGS.TS Vũ Bích Ngọc đã tham gia và hoàn thành 22 đề tài nghiên cứu khoa học từ cấp cơ sở đến cấp quốc gia, công bố 55 bài báo khoa học, trong đó có 49 bài trên các tạp chí quốc tế uy tín. Các nghiên cứu của chị còn xuất hiện trong nhiều chương sách khoa học quốc tế, tiêu biểu là bộ sách Stem Cells in Clinical Applications của nhà xuất bản SpringerNature. Những con số ấy phản ánh một quá trình làm việc bền bỉ, nhưng với chị, giá trị lớn nhất của khoa học vẫn nằm ở khả năng phục vụ con người.

“Khi thấy kết quả nghiên cứu của mình có thể góp phần cải thiện việc điều trị bệnh và chăm sóc sức khỏe cho người dân, đó là động lực lớn nhất để tôi tiếp tục làm việc”, chị chia sẻ.

Năm 2017, Vũ Bích Ngọc được trao Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng trong lĩnh vực công nghệ sinh học. Cùng năm, chị cũng được vinh danh là một trong mười Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu.

Đến năm 2022, chị được phong học hàm Phó Giáo sư, trở thành một trong những nữ PGS trẻ nhất của Việt Nam trong lĩnh vực sinh học. Nhưng với chị, những danh hiệu ấy chỉ là dấu mốc trên một hành trình dài.

PGS.TS Vũ Bích Ngọc tin rằng thế hệ các nhà khoa học trẻ Việt Nam có đủ năng lực để đóng góp nhiều hơn cho đất nước nếu được tạo điều kiện tốt về môi trường nghiên cứu. “Chỉ cần có cơ sở vật chất, kinh phí và đặc biệt là niềm tin, các nhà khoa học trẻ có thể làm được rất nhiều điều. Người Việt Nam ở bất cứ đâu cũng được đánh giá cao về trình độ chuyên môn”, chị nói. Đó không chỉ là niềm tin cá nhân, mà còn là khát vọng chung của nhiều nhà khoa học trẻ đang làm việc trong các phòng thí nghiệm trên khắp đất nước.

Ở tuổi gần 40, PGS.TS Vũ Bích Ngọc vẫn tiếp tục những ngày làm việc bận rộn với các dự án nghiên cứu mới. Trên bàn làm việc của chị luôn có những bản thảo khoa học, những kế hoạch thí nghiệm và những ý tưởng cho các đề tài tương lai. Khoa học, với chị, không phải là một đích đến. Đó là một hành trình bền bỉ, nơi mỗi phát hiện nhỏ đều có thể mở ra hy vọng cho cuộc sống của con người. Và trong hành trình ấy, người phụ nữ đến từ vùng quê Thái Bình vẫn đang lặng lẽ đi tiếp, với niềm tin rằng những hạt giống tri thức gieo hôm nay sẽ mang lại những mùa quả tốt lành cho y học Việt Nam trong tương lai.