Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu chỉ đạo hội nghị. Ảnh: chinhphu.vn/Gia Huy

Theo số liệu tại hội nghị, giai đoạn 2021–2025, cả nước triển khai 42 chương trình với khoảng 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng 17.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, số kết quả được đưa ra thị trường còn hạn chế.

Nguyên nhân chủ yếu là nhiều nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát từ nhu cầu phát triển và các bài toán thực tế của doanh nghiệp. Chính sách khuyến khích còn phân tán, quyền tự chủ trong khai thác và chuyển giao kết quả nghiên cứu chưa được phát huy đầy đủ. Một số viện, trường còn e ngại việc định giá tài sản trí tuệ; hoạt động kết nối cung – cầu công nghệ thiên về giới thiệu, trình diễn. Trong khi đó, sàn giao dịch công nghệ và các tổ chức trung gian phát triển chậm, hạ tầng nghiên cứu dùng chung còn thiếu, nhiều phòng thí nghiệm xuống cấp.

Đặt hàng nghiên cứu theo nhu cầu doanh nghiệp

Để khắc phục tình trạng trên, Phó Thủ tướng yêu cầu chuyển từ giao từng đề tài riêng lẻ sang giao nhiệm vụ theo gói, gắn quyền chủ động và trách nhiệm của đơn vị nghiên cứu với mục tiêu, sản phẩm đầu ra. Việc nghiệm thu không nên chỉ dừng ở đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ mà phải hướng đến khả năng ứng dụng, tránh tình trạng kết quả nghiên cứu không có đơn vị tiếp nhận.

Theo yêu cầu của Phó Thủ tướng, năm 2027, ít nhất 30% đề tài nghiên cứu phải gắn với doanh nghiệp cụ thể, có sự hợp tác trong nghiên cứu và chia sẻ nguồn lực. Tỷ lệ này được đặt mục tiêu nâng lên ít nhất 50% trong giai đoạn tiếp theo. Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm hướng dẫn các bộ, ngành và cơ quan liên quan triển khai.

Phó Thủ tướng đánh giá hệ thống cơ chế, chính sách về khoa học và công nghệ đã tương đối hoàn thiện, với các quy định về ưu đãi, hỗ trợ đầu tư nghiên cứu, chấp nhận rủi ro và đặt hàng. Các quy định liên quan đến ngân sách, thuế, tài sản công, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn và đo lường cũng từng bước được đồng bộ. Vấn đề hiện nay là tổ chức thực hiện hiệu quả, khắc phục tâm lý e ngại, không dám làm.

Một số mô hình hợp tác đã phát huy hiệu quả, như Viettel với Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; Viện Nghiên cứu Cơ khí tham gia phát triển thiết bị cho các tổ máy nhiệt điện; các mô hình tại Viện Công nghiệp Giấy và Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Dù vậy, quy mô liên kết còn nhỏ, chưa đồng đều và doanh nghiệp chưa thực sự giữ vai trò trung tâm.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Vũ Hải Quân phát biểu tại hội nghị - Ảnh: chinhphu.vn/Gia Huy

Tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh hai định hướng: triển khai chính sách ưu đãi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ cao, công nghệ chiến lược; đổi mới phương thức hợp tác giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, lấy sản phẩm thực tiễn làm thước đo.

Theo Bộ trưởng, cơ chế hiện hành cho phép Nhà nước hỗ trợ tới 100% kinh phí đối với nhiệm vụ nghiên cứu công nghệ chiến lược do bộ, ngành đặt hàng doanh nghiệp; hỗ trợ từ 70% đến 100% lãi suất vay, với mức hỗ trợ tối đa 10%/năm; đồng thời hỗ trợ từ 70% đến 100% chi phí thử nghiệm, kiểm định lần đầu đối với sản phẩm mới.

Ông đề nghị cơ quan quản lý phối hợp với các bộ chuyên ngành xác định những bài toán lớn theo chuỗi giá trị của nền kinh tế, tạo điều kiện để viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp tham gia giải quyết thông qua cơ chế cạnh tranh công bằng. Với chuỗi xuất khẩu thủy sản, hoạt động nghiên cứu cần được triển khai đồng bộ từ con giống, thức ăn, vaccine đến chế biến sâu.

Các tham luận tại hội nghị cũng đề cập vai trò của doanh nghiệp trong nghiên cứu và phát triển (R&D), ứng dụng và làm chủ công nghệ. Viettel chia sẻ kinh nghiệm phát triển sản phẩm Make in Vietnam; Viện Dầu khí Việt Nam trình bày mô hình hợp tác trong lĩnh vực công nghiệp, năng lượng. Đại diện Hà Nội và TP.HCM phân tích những điểm nghẽn, đề xuất giải pháp thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Xây dựng bản đồ năng lực nghiên cứu, phát triển hạ tầng dùng chung

Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành và địa phương đánh giá năng lực của các cơ sở nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước. Kết quả cần được hệ thống hóa theo ngành, lĩnh vực để hình thành bản đồ năng lực nghiên cứu và cơ sở dữ liệu, giúp doanh nghiệp tìm được đơn vị có thế mạnh phù hợp.

Bộ Khoa học và Công nghệ đồng thời phối hợp rà soát hoạt động nghiên cứu của từng ngành, lĩnh vực, xây dựng định hướng và mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ trong 3–5 năm tới. Các bộ, ngành phải xác định rõ những bài toán cần giải quyết để đặt hàng nghiên cứu. Với nông nghiệp, Phó Thủ tướng yêu cầu chú trọng làm chủ công nghệ giống, nâng cao năng suất, chất lượng và dự kiến tổ chức cuộc họp chuyên đề về ứng dụng khoa học, công nghệ trong sản xuất nông nghiệp và môi trường.

Trên cơ sở định hướng phát triển, bản đồ năng lực và Đề án tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm hướng dẫn các bộ, ngành, viện nghiên cứu và trường đại học xây dựng nhiệm vụ hằng năm phù hợp với năng lực của từng cơ sở, tránh trùng lặp và lãng phí nguồn lực.

Những kết quả nghiên cứu có tiềm năng ứng dụng và đã có doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận cần được ưu tiên hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thử nghiệm, chứng nhận, sản xuất thử và kết nối thị trường. Các khâu còn thiếu cần được xem xét đầu tư bổ sung để thúc đẩy thương mại hóa.

Đối với hạ tầng nghiên cứu, Phó Thủ tướng yêu cầu sớm hoàn thiện hướng dẫn lựa chọn, đầu tư và vận hành các cơ sở nghiên cứu dùng chung theo cơ chế mở, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia. Định hướng phát triển 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia cần được triển khai theo hướng tránh khép kín, bảo đảm các cơ sở do Nhà nước đầu tư không chỉ phục vụ riêng đơn vị quản lý.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì Hội nghị. Ảnh: chinhphu.vn/Gia Huy 

Sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia cần được phát triển, kết nối với các địa phương và quốc tế. Các tổ chức trung gian cũng cần nâng cao số lượng, chất lượng, cung cấp dịch vụ chuyển giao công nghệ thực chất. Bộ Khoa học và Công nghệ được giao xây dựng bộ chỉ số đo lường hiệu quả hợp tác giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, lấy số liệu năm 2026 làm cơ sở và công bố định kỳ. Việc đánh giá phải căn cứ vào nhiệm vụ được giải quyết, hợp đồng hợp tác và sản phẩm ứng dụng.

Về cơ chế tài chính, Bộ Tài chính được đề nghị phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát những vướng mắc về tài sản công, đặt hàng, mua sắm công đối với sản phẩm công nghệ trong nước; đồng thời tiếp tục hướng dẫn chính sách thuế và cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, các bộ, ngành và địa phương thúc đẩy liên kết trong giáo dục đại học, gắn đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp; phát triển các trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp khởi nguồn trong các cơ sở giáo dục đại học.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu các bộ, ngành và địa phương sử dụng hiệu quả các quỹ phát triển khoa học, công nghệ theo quy định, xác định danh mục các bài toán công nghệ ưu tiên xuất phát từ nhu cầu thực tế. Mỗi nhiệm vụ phải có mục tiêu, sản phẩm dự kiến, đầu mối thực hiện, đơn vị tiếp nhận và phương án huy động nguồn lực rõ ràng; ưu tiên những nhiệm vụ có khả năng tạo ra sản phẩm, nâng cao năng suất và sức cạnh tranh.

Các viện nghiên cứu, trường đại học cần chủ động kết nối với doanh nghiệp ngay từ khâu xác định nhiệm vụ, phát huy quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong quản lý tài sản trí tuệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Doanh nghiệp cần tăng đầu tư cho R&D, phát triển quỹ khoa học, công nghệ theo quy định và tham gia xuyên suốt từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất, phát triển thị trường, cùng chia sẻ nguồn lực, rủi ro và lợi ích.

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh yêu cầu lấy kết quả thực chất làm thước đo, không chạy theo phong trào. Liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp phải tạo ra công nghệ được làm chủ, sản phẩm được thương mại hóa, giúp doanh nghiệp phát triển, nâng cao năng suất, qua đó đóng góp vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước.