Từ thị trường chứng khoán đến thị trường carbon, một cột mốc mới của nền kinh tế

Sở Giao dịch carbon chính thức vận hành không chỉ đánh dấu bước ngoặt trong lộ trình thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, mà còn mở ra một thị trường hoàn toàn mới, nơi lượng phát thải có thể được mua bán như một loại tài sản.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đây sẽ là động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới, đồng thời tạo áp lực buộc doanh nghiệp phải chuyển đổi xanh nếu muốn duy trì năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Nhìn lại quá trình phát triển của nền kinh tế Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ cho rằng sự kiện Sở Giao dịch carbon chính thức đi vào vận hành mang ý nghĩa đặc biệt, có thể ví như những ngày đầu hình thành thị trường chứng khoán cách đây hơn hai thập kỷ.

Theo ông, nếu thị trường chứng khoán từng mở ra kênh huy động vốn cho doanh nghiệp và tạo động lực tăng trưởng mới sau khi Việt Nam gia nhập WTO thì thị trường carbon hôm nay sẽ mở ra một “không gian kinh tế” hoàn toàn khác, nơi phát thải khí nhà kính được định giá và giao dịch như một loại hàng hóa.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường).

Đây không đơn thuần là một công cụ quản lý môi trường mà là sự thay đổi trong cách tiếp cận phát triển. Thay vì chỉ sử dụng các biện pháp hành chính để kiểm soát ô nhiễm, Việt Nam đang chuyển sang áp dụng các công cụ kinh tế, sử dụng chính cơ chế thị trường để khuyến khích doanh nghiệp giảm phát thải.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, các quốc gia trên thế giới đều đang xây dựng nền kinh tế carbon thấp. Vì vậy, việc Việt Nam đưa thị trường carbon vào vận hành đồng nghĩa với việc nền kinh tế đã chính thức hòa nhịp với xu thế phát triển toàn cầu.

Đáng chú ý, cùng với tín chỉ carbon, một loại “hàng hóa” hoàn toàn mới đã xuất hiện trên thị trường, “hàng hóa khí hậu”. Giá trị của loại tài sản này sẽ ngày càng tăng khi các quốc gia siết chặt mục tiêu giảm phát thải và tiến tới trung hòa carbon.

Theo ông Thọ, đây sẽ là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của Việt Nam từ nay đến năm 2050.

Thực tế, Việt Nam đã có những thành quả bước đầu khi bán thành công hơn 10,3 triệu tín chỉ carbon rừng, thu về khoảng 51,5 triệu USD. Dù mức giá chỉ khoảng 5 USD mỗi tín chỉ, song đây được xem là dấu mốc quan trọng bởi sau gần một thập kỷ chuẩn bị với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam mới có thể thực hiện giao dịch tín chỉ carbon đầu tiên.

Ông cho rằng giá trị lớn nhất của thương vụ này không nằm ở số tiền thu được mà ở việc Việt Nam đã chính thức bước vào thị trường carbon toàn cầu, tích lũy kinh nghiệm để chuẩn bị cho quy mô giao dịch lớn hơn trong tương lai.

Song song với đó, các cam kết quốc tế của Việt Nam cũng liên tục được nâng lên. Từ mức giảm phát thải 8% không điều kiện và 25% có điều kiện trong bản Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) đầu tiên, Việt Nam đã nâng mục tiêu lên 15,8% và 43,5% sau khi cập nhật NDC, đồng thời cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị COP26.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, những cam kết này sẽ không thể thực hiện nếu thiếu một thị trường carbon vận hành hiệu quả.

Doanh nghiệp không còn lựa chọn: Giảm phát thải hoặc phải trả giá

Nếu giai đoạn đầu thị trường carbon chủ yếu mang ý nghĩa định hướng chính sách thì trong những năm tới, tác động sẽ hiện hữu trực tiếp đến hoạt động sản xuất - kinh doanh của doanh nghiệp.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, hiện có 2.166 doanh nghiệp thuộc diện phải kiểm kê khí nhà kính theo quy định của Chính phủ. Đây là những doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ quy trình đo lường, báo cáo và xác minh lượng phát thải trước khi xây dựng kế hoạch giảm phát thải.

Trên cơ sở lượng phát thải được xác định, Nhà nước sẽ phân bổ hạn ngạch phát thải cho từng doanh nghiệp.

Doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng sạch hoặc nâng cao hiệu quả sản xuất để phát thải thấp hơn hạn ngạch sẽ có thể bán phần hạn ngạch dư thừa hoặc tín chỉ carbon trên thị trường.

Ngược lại, những doanh nghiệp vẫn phát thải vượt ngưỡng sẽ buộc phải mua tín chỉ carbon để bù đắp.

Theo ông Thọ, đây chính là điểm cốt lõi của thị trường ETS (Emission Trading System) - hệ thống giao dịch phát thải mà Việt Nam vừa đưa vào vận hành.

Không còn là câu chuyện trách nhiệm xã hội, giảm phát thải giờ đây đã trở thành bài toán tài chính.

Tại châu Âu, mức giá tín chỉ carbon hiện vào khoảng 95 euro cho mỗi tấn CO₂. Những doanh nghiệp không đáp ứng yêu cầu sẽ phải gánh thêm chi phí rất lớn.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với các ngành xuất khẩu chủ lực như thép, xi măng, nhôm, hóa chất, điện và hydro khi Liên minh châu Âu đang triển khai Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM).

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, nếu các doanh nghiệp Việt Nam như Hòa Phát hay Hoa Sen chủ động mua hoặc tạo tín chỉ carbon ngay trong nước để giảm lượng phát thải thì khi xuất khẩu sang châu Âu sẽ giảm đáng kể nghĩa vụ mua tín chỉ tại thị trường EU, từ đó tiết kiệm chi phí và nâng cao sức cạnh tranh.

Không chỉ các ngành công nghiệp nặng, lĩnh vực hàng không cũng sẽ chịu tác động rất lớn.

Ông dẫn ví dụ, theo cơ chế CORSIA của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), Vietnam Airlines và Vietjet sẽ là những doanh nghiệp đầu tiên phải thực hiện nghĩa vụ bù đắp phát thải từ nhiên liệu hàng không.

Nếu không chuyển đổi sang nhiên liệu phát thải thấp, hai hãng hàng không có thể phải mua khoảng 2,3 triệu tín chỉ carbon. Với giả định giá tín chỉ đạt khoảng 40 USD vào năm 2028, chi phí có thể lên tới 92 triệu USD, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận doanh nghiệp.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, đó là lý do doanh nghiệp không còn có thể đứng ngoài cuộc chơi carbon.

Ông cho rằng thị trường carbon không chỉ tạo ra áp lực mà còn mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính xanh và tài chính khí hậu có quy mô hàng nghìn tỷ USD trên thế giới. Doanh nghiệp nào chuyển đổi sớm sẽ có lợi thế lớn hơn trong thu hút vốn đầu tư, mở rộng thị trường xuất khẩu và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững đang ngày càng khắt khe.

Đối với thế hệ trẻ, đặc biệt là sinh viên các ngành kinh tế, tài chính, môi trường và công nghệ, vị Viện trưởng cho rằng đây cũng sẽ là lĩnh vực nghề nghiệp giàu tiềm năng trong tương lai. Việc hiểu về tín chỉ carbon, định giá phát thải hay tài chính khí hậu sẽ giúp nguồn nhân lực Việt Nam sớm tham gia vào một thị trường hoàn toàn mới, nơi giá trị không chỉ được tạo ra từ sản phẩm mà còn từ chính khả năng giảm phát thải.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp là xu thế không thể đảo ngược. Khi Sở Giao dịch carbon chính thức đi vào hoạt động, Việt Nam không chỉ thực hiện cam kết với cộng đồng quốc tế về ứng phó biến đổi khí hậu mà còn từng bước hình thành một thị trường mới, nơi giảm phát thải trở thành tài sản, đổi mới công nghệ trở thành lợi thế cạnh tranh và phát triển xanh sẽ là động lực tăng trưởng của nền kinh tế trong nhiều thập niên tới.