Trong nhịp sống hiện đại, phụ nữ có thêm nhiều cơ hội học tập, làm việc và khẳng định vị trí xã hội. Tuy nhiên, phía sau những thành tựu ấy là áp lực từ công việc, gia đình và các khuôn mẫu giới vẫn âm thầm tác động đến sức khỏe tinh thần. Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ vì thế không còn là câu chuyện cá nhân, mà cần trở thành trách nhiệm chung của gia đình, cộng đồng và xã hội.

TS. Lê Thị Mai Liên, Trưởng Khoa Tâm lý học, Đại học KHXH&NV TPHCM, Đại học Quốc gia TP.HCM

 Theo Tổ chức Y tế Thế giới, sức khỏe tâm thần không chỉ là không mắc bệnh, mà còn là trạng thái con người nhận thức được năng lực của mình, có khả năng ứng phó với những căng thẳng thông thường, làm việc hiệu quả và đóng góp cho cộng đồng.

Với phụ nữ, sức khỏe tâm thần chịu ảnh hưởng đồng thời của các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội. Những giai đoạn như mang thai, sau sinh hoặc mãn kinh có thể tạo ra biến động về thể chất và cảm xúc. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vấn đề từ góc độ sinh học, chúng ta sẽ bỏ sót nhiều nguyên nhân quan trọng liên quan đến điều kiện sống, vị thế kinh tế, bạo lực trên cơ sở giới, trách nhiệm chăm sóc và những định kiến tồn tại dai dẳng trong xã hội.

Khi phụ nữ phải hoàn thành quá nhiều vai trò

Theo TS. Lê Thị Mai Liên, Trưởng Khoa Tâm lý học, Trường Đại học KHXH&NV TPHCM, Đại học Quốc gia TP.HCM, phụ nữ ngày nay tham gia ngày càng sâu rộng vào thị trường lao động. Họ có thể là nhà quản lý, nhà khoa học, giảng viên, công nhân, nhân viên văn phòng hoặc người làm kinh doanh. Nhưng sau giờ làm việc, nhiều người vẫn được mặc định là người chịu trách nhiệm chính trong việc nội trợ, chăm sóc con cái và phụng dưỡng cha mẹ.

Nhiều nữ trí thức gặp áp lực vì phải hoàn thành quá nhiều vai trò (Ảnh minh hoạ- AI)

 Đây là “gánh nặng kép”, vừa lao động có thu nhập, vừa thực hiện phần lớn công việc chăm sóc không được trả công. Sau một ngày làm việc tại cơ quan, người phụ nữ lại bước vào một “ca làm việc thứ hai” trong gia đình.

Ngoài những công việc có thể nhìn thấy như nấu ăn, dọn dẹp hay đưa đón con, phụ nữ còn thường xuyên gánh một khối lượng công việc tinh thần khó đo đếm. Họ phải ghi nhớ lịch học, lịch tiêm chủng của con, sắp xếp các bữa ăn, chăm sóc người lớn tuổi, duy trì quan hệ họ hàng và giải quyết nhiều vấn đề phát sinh trong gia đình.

Trạng thái luôn phải ghi nhớ, dự liệu và điều phối khiến nhiều phụ nữ gần như không có thời gian nghỉ ngơi thực sự. Khi áp lực tích tụ trong thời gian dài, họ có thể rơi vào tình trạng kiệt sức cảm xúc, mất ngủ, lo âu, suy giảm hứng thú, cáu gắt hoặc cảm thấy mình không còn đủ năng lượng để đáp ứng các yêu cầu của cuộc sống.

Đáng chú ý, những dấu hiệu này đôi khi bị xem nhẹ. Một người phụ nữ thường xuyên mệt mỏi có thể được khuyên rằng chỉ cần “cố gắng thêm”, “nghĩ tích cực” hoặc “ai làm mẹ mà chẳng vất vả”. Chính cách nhìn này khiến nhiều khó khăn tâm lý không được nhận diện và hỗ trợ kịp thời.

Áp lực từ hình mẫu “người phụ nữ hoàn hảo”

Trong nhiều gia đình, phụ nữ vẫn được kỳ vọng phải dịu dàng, biết hy sinh, giữ gìn hạnh phúc và đặt nhu cầu của người thân lên trước nhu cầu của bản thân. Quan niệm “giỏi việc nước, đảm việc nhà” thoạt nhìn là một lời khen, nhưng cũng có thể trở thành tiêu chuẩn kép.

Phụ nữ được mong đợi phải thành công trong công việc như nam giới, đồng thời vẫn phải hoàn thành gần như trọn vẹn trách nhiệm gia đình. Nếu không đáp ứng tốt một trong hai vai trò, họ dễ cảm thấy có lỗi, thất bại hoặc tự trách mình.

Khi giá trị bản thân bị gắn chặt với khả năng chăm sóc và làm hài lòng người khác, nhiều phụ nữ có xu hướng kìm nén cảm xúc, không dám từ chối và ngại đặt ra những ranh giới cần thiết. Họ có thể chăm sóc tất cả mọi người nhưng lại xem việc chăm sóc chính mình là ích kỷ.

Áp lực này càng rõ ở phụ nữ trong độ tuổi lao động, khi trách nhiệm nghề nghiệp, nuôi dạy con nhỏ và chăm sóc cha mẹ lớn tuổi cùng xuất hiện. Nếu thiếu sự chia sẻ từ gia đình, nơi làm việc và hệ thống dịch vụ xã hội, nguy cơ quá tải, lo âu và trầm cảm sẽ gia tăng.

Vì sao nhiều phụ nữ ngại tìm kiếm sự hỗ trợ?

Dù nhận thấy mình không ổn, nhiều phụ nữ vẫn chần chừ trong việc tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế.

Rào cản đầu tiên là định kiến. Sức khỏe tâm thần vẫn thường bị gắn với sự yếu đuối, thiếu ý chí hoặc bệnh lý nghiêm trọng. Một số phụ nữ sợ bị đánh giá là không đủ năng lực làm vợ, làm mẹ nếu thừa nhận mình đang kiệt sức hoặc cần được giúp đỡ.

Rào cản thứ hai là thời gian và chi phí. Chính những người đang quá tải lại khó sắp xếp vài giờ để tham vấn hoặc trị liệu. Trong nhiều gia đình, chi phí chăm sóc sức khỏe tinh thần chưa được xem là một nhu cầu chính đáng.

Bên cạnh đó, dịch vụ tâm lý và tâm thần hiện còn phân bố không đồng đều. Ở một số địa phương, người dân khó tìm được chuyên gia phù hợp. Nhiều dịch vụ cũng chưa thực sự chú ý đến những trải nghiệm riêng của phụ nữ như trầm cảm sau sinh, bạo lực gia đình, áp lực vai trò kép hay trách nhiệm chăm sóc.

Văn hóa chịu đựng cũng là một trở ngại. Không ít phụ nữ biểu hiện căng thẳng tâm lý thông qua các triệu chứng như đau đầu, mất ngủ, khó thở, đau mỏi hoặc mệt mỏi kéo dài. Họ có thể đi khám nhiều lần nhưng nguyên nhân tâm lý chưa được nhận diện đầy đủ.

Cần giải pháp từ cá nhân đến chính sách

Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ không thể chỉ dừng ở lời khuyên “hãy yêu thương bản thân”. Nếu nguyên nhân căng thẳng đến từ sự phân công bất bình đẳng, môi trường làm việc thiếu hỗ trợ hoặc bạo lực trong gia đình, người phụ nữ khó có thể tự mình giải quyết tất cả.

Các nữ trí thức tại Tọa đàm Khoa học “Định hướng xây dựng ấn phẩm - Giới và Đời sống- và kết nối mạng lưới nữ trí thức (Ảnh: Thanh Tú)

Trước hết, cộng đồng cần được cung cấp kiến thức để nhận biết sớm những dấu hiệu bất ổn như mất ngủ kéo dài, lo âu quá mức, mất hứng thú, kiệt sức, khó tập trung hoặc thường xuyên cảm thấy vô vọng. Việc gặp chuyên gia cần được nhìn nhận như một hình thức chăm sóc sức khỏe bình thường, không phải biểu hiện của thất bại.

Bản thân phụ nữ cũng cần được trang bị kỹ năng nhận diện cảm xúc, quản lý căng thẳng, thiết lập ranh giới và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ. Tuy nhiên, tự chăm sóc chỉ thực sự hiệu quả khi đi cùng với sự chia sẻ trách nhiệm trong gia đình. Việc nhà, nuôi dạy con và chăm sóc người thân cần được xem là công việc chung của các thành viên, không phải “thiên chức” riêng của phụ nữ.

Các mô hình hỗ trợ đồng đẳng cũng nên được mở rộng. Một không gian an toàn để phụ nữ chia sẻ trải nghiệm, được lắng nghe và tiếp cận thông tin chính xác có thể giúp giảm cảm giác cô đơn, mặc cảm. Cùng với đó là phát triển dịch vụ tham vấn trực tiếp và trực tuyến, phù hợp với người bị hạn chế về thời gian hoặc khoảng cách địa lý.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được lồng ghép vào bệnh viện, cơ sở y tế ban đầu, trường học và nơi làm việc. Sàng lọc trầm cảm trong thời kỳ mang thai và sau sinh, dịch vụ tham vấn học đường, chương trình hỗ trợ nhân viên tại doanh nghiệp là những giải pháp có thể giúp phát hiện sớm, giảm nguy cơ vấn đề trở nên nghiêm trọng.

Ở cấp độ chính sách, cần đào tạo thêm nhân lực chuyên môn, mở rộng mạng lưới dịch vụ và xây dựng các chương trình có sự nhạy cảm về giới. Những chính sách hỗ trợ cân bằng công việc – cuộc sống như giờ làm linh hoạt, chế độ nghỉ chăm con cho cả cha và mẹ, hệ thống nhà trẻ có chất lượng và chi phí phù hợp cũng góp phần giảm áp lực cho phụ nữ.

Đặc biệt, chăm sóc sức khỏe tâm thần phải được kết nối với hoạt động phòng, chống bạo lực trên cơ sở giới. Người bị bạo lực cần được hỗ trợ đồng thời về y tế, tâm lý, pháp lý và an toàn, thay vì phải tự tìm đến nhiều cơ quan riêng lẻ.

Nữ trí thức – cầu nối giữa khoa học và đời sống

Trong tiến trình này, nữ trí thức, nhất là những người hoạt động trong lĩnh vực tâm lý, giáo dục, y tế và khoa học xã hội, có vai trò đặc biệt. Họ vừa hiểu các vấn đề chuyên môn, vừa có trải nghiệm thực tế về những áp lực mà phụ nữ phải đối diện.

TS. Lê Thị Mai Liên cũng nhấn mạnh: “Nữ trí thức có thể đóng vai trò cầu nối giữa khoa học tâm lý và thực tiễn đời sống, góp phần xây dựng xã hội bình đẳng và lành mạnh hơn.”

Vai trò cầu nối ấy có thể được thực hiện thông qua nghiên cứu, giảng dạy, truyền thông và tư vấn chính sách. Những công trình nghiên cứu cần bám sát bối cảnh văn hóa Việt Nam, từ đó phát triển công cụ đánh giá, chương trình can thiệp và tài liệu giáo dục phù hợp với nhu cầu thực tế của phụ nữ.

Trong giáo dục, nữ trí thức có thể lồng ghép kiến thức về sức khỏe tâm thần, bình đẳng giới và kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ vào hoạt động đào tạo. Việc giúp người trẻ hiểu đúng từ sớm sẽ tạo ra thay đổi lâu dài trong cách họ xây dựng gia đình, chia sẻ trách nhiệm và ứng xử với người đang gặp khó khăn tâm lý.

Nữ trí thức cũng có thể tham gia phản biện, tư vấn và vận động chính sách. Những ý kiến dựa trên bằng chứng khoa học và sự thấu hiểu trải nghiệm sống của phụ nữ sẽ giúp các chương trình chăm sóc sức khỏe trở nên thiết thực hơn.

Tuy nhiên, chính nữ trí thức cũng là nhóm có nguy cơ chịu áp lực lớn từ công việc chuyên môn, thành tích nghề nghiệp và trách nhiệm gia đình. Vì vậy, họ cũng cần chủ động chăm sóc sức khỏe tinh thần, thiết lập giới hạn và tìm kiếm hỗ trợ khi cần. Khi một người có uy tín công khai nhìn nhận việc chăm sóc tâm lý là bình thường, thông điệp ấy có thể tạo ra sức lan tỏa mạnh mẽ.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ là hành trình chuyển từ nhận thức sang hành động. Hành động ấy bắt đầu từ việc lắng nghe mà không phán xét; chia sẻ công bằng công việc chăm sóc; xây dựng dịch vụ dễ tiếp cận và tạo ra những chính sách tôn trọng khác biệt giới.

Một xã hội chỉ thực sự phát triển khi phụ nữ không phải đánh đổi sức khỏe tinh thần để hoàn thành những vai trò mà xã hội đặt lên vai họ. Khi mỗi người phụ nữ được thấu hiểu, hỗ trợ và chăm sóc đúng mức, lợi ích không chỉ thuộc về cá nhân họ mà còn lan tỏa đến gia đình, cộng đồng và các thế hệ tương lai.

Sơn Nhung (Trích tham luận của TS Lê Thị Mai Liên-  trong Kỷ yếu Tọa đàm Khoa học “Định hướng xây dựng ấn phẩm - Giới và Đời sống- và kết nối mạng lưới nữ trí thức).