Một loài cá biển chỉ nhỏ bằng ngón tay vừa gây bất ngờ cho giới khoa học khi vượt qua bài kiểm tra trí tuệ từng được xem là “đặc quyền” của các loài linh trưởng lớn.

Có tên khoa học là Labroides dimidiatus (hay được biết đến là cá mó bác sĩ), loài cá này nổi tiếng với tập tính làm sạch ký sinh trùng trên cơ thể các loài cá lớn hơn. Từ đặc điểm sinh học này, các nhà khoa học cho rằng chúng có thể đặc biệt nhạy cảm với những “dấu vết lạ” trên cơ thể.

Vượt qua bài kiểm tra dành cho linh trưởng lớn

Bài kiểm tra đánh dấu bằng gương được xem là thước đo khả năng tự nhận thức ở động vật. Nếu một cá thể nhìn thấy dấu lạ trên cơ thể mình qua gương và tìm cách loại bỏ nó, điều đó được coi là dấu hiệu cho thấy nó hiểu hình phản chiếu chính là bản thân.

Trước đây, chỉ một số loài như tinh tinh, voi hay cá heo được cho là vượt qua thử thách này. Cá mó bác sĩ lần đầu được báo cáo vượt qua bài kiểm tra vào năm 2018, song kết quả vẫn gây tranh cãi. Nhà tâm lý học tiến hóa Gordon Gallup trước đây từng cho rằng loài cá này có thể chỉ nhầm lẫn dấu vết trên mình với ký sinh trùng trên cá khác.

Để làm rõ vấn đề, các nhà khoa học từ Đại học Công lập Osaka và Đại học Neuchâtel đã thay đổi thiết kế thí nghiệm.

Thay vì cho cá làm quen với gương trước rồi mới đánh dấu cơ thể như trước đây, nhóm nghiên cứu đánh dấu cá trước khi đặt gương vào bể. Điều này giúp đảm bảo cá đã “cảm nhận” được dấu lạ trên cơ thể nhưng chưa thể nhìn thấy nó.

Kết quả cho thấy trung bình chỉ sau khoảng 82 phút kể từ khi xuất hiện gương, cá đã cố gắng cọ xát để loại bỏ “ký sinh trùng”. Các nhà khoa học cho rằng chúng có tốc độ phản ứng tương đối nhanh này có thể là do chúng đã nhận thức được điều bất thường trên cơ thể mình trước khi nhìn vào gương.

Không dừng lại ở đó, sau vài ngày làm quen với gương, một số con cá còn thể hiện hành vi đặc biệt: chúng ngậm một mẩu tôm nhỏ, bơi đến trước gương rồi thả xuống. Khi thấy mẩu tôm trong gương rơi đồng bộ với vật thật, cá quan sát kỹ hình phản chiếu và chạm miệng vào bề mặt gương.

Theo nhóm nghiên cứu, đây có thể là cách cá kiểm tra tính chất của gương, sử dụng một vật thể bên ngoài cơ thể để hiểu cơ chế phản chiếu. Đây là hành vi từng được ghi nhận ở một số loài động vật khác có nhận thức cao.

Thách thức quan niệm cũ về khả năng tự nhận thức

Những phát hiện mới cho thấy khả năng tự nhận thức có thể không chỉ giới hạn ở các loài linh trưởng lớn. Nhóm nghiên cứu cho rằng đặc điểm này có thể đã xuất hiện từ thời các loài cá xương tiến hóa cách đây khoảng 450 triệu năm, và phổ biến rộng rãi hơn trong giới động vật có xương sống.

Trong tự nhiên, loài cá này được biết đến với "dịch vụ làm sạch" siêu tốc

Theo nhà sinh học Masanori Kohda, kết quả này không chỉ có ý nghĩa trong nghiên cứu tiến hóa và nhận thức, mà còn có thể tác động đến các lĩnh vực như phúc lợi động vật, y học và thậm chí cả nghiên cứu trí tuệ nhân tạo.

Nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí Scientific Reports, mở ra cuộc tranh luận mới về giới hạn thực sự của trí thông minh trong thế giới động vật.