Một nghiên cứu mới cho thấy chỉ với một mẫu máu đơn giản, các nhà khoa học có thể dự đoán nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ ở phụ nữ từ nhiều thập kỷ trước khi các triệu chứng đầu tiên xuất hiện.

Theo nghiên cứu do các nhà khoa học từ nhiều tổ chức tại Mỹ thực hiện, xét nghiệm máu có thể giúp nhận diện những phụ nữ có nguy cơ cao mắc bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác khoảng 25 năm trước khi biểu hiện lâm sàng xuất hiện.

Đăng tải trên tạp chí khoa học JAMA Network Open, nhóm nghiên cứu đã phân tích mẫu máu của 2.766 phụ nữ trong độ tuổi từ 65 đến 79. Tất cả đều có chức năng nhận thức bình thường khi được lấy mẫu vào những năm 1990. Sau đó, các nhà khoa học tiếp tục theo dõi khả năng nhận thức của họ trong suốt tối đa 25 năm.

Trong quá trình phân tích, các nhà nghiên cứu tập trung vào một dấu ấn sinh học trong máu có tên plasma phosphorylated tau 217 (p-tau217). Nồng độ cao của protein này trong máu có liên quan đến sự tích tụ của các đám rối protein tau trong não, vốn được xem là một dấu hiệu đặc trưng của bệnh Alzheimer và nhiều dạng sa sút trí tuệ khác.

“Các dấu ấn sinh học dựa trên máu như p-tau217 rất hứa hẹn vì ít xâm lấn hơn và dễ tiếp cận hơn so với các phương pháp chẩn đoán như chụp não hoặc xét nghiệm dịch não tủy. Điều này giúp thúc đẩy nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ sa sút trí tuệ cũng như đánh giá các chiến lược phòng ngừa”, nhà thần kinh học Linda McEvoy từ Viện Nghiên cứu Sức khỏe Kaiser Permanente Washington cho biết.

Nhóm nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa nồng độ p-tau217 cao trong máu với nguy cơ phát triển chứng suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) và sa sút trí tuệ sau này. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng đây không phải là yếu tố khẳng định chắc chắn một người sẽ mắc bệnh, mà là một chỉ dấu sinh học hữu ích để xác định nhóm nguy cơ cao.

Xét nghiệm p-tau217 thực tế không phải là công nghệ hoàn toàn mới và đã được sử dụng trong một số nghiên cứu trước đây. Điểm đặc biệt của nghiên cứu lần này là thời gian theo dõi dài tới 25 năm, đồng thời phân tích dữ liệu theo yếu tố chủng tộc và việc sử dụng liệu pháp hormone ở phụ nữ.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy sự khác biệt đáng chú ý ở nhóm phụ nữ sử dụng liệu pháp hormone. Nồng độ p-tau217 cao dự đoán rõ ràng nguy cơ sa sút trí tuệ ở những phụ nữ dùng kết hợp estrogen và progestin, nhưng không cho thấy mối liên hệ rõ ràng ở nhóm chỉ dùng estrogen. Đối với suy giảm nhận thức nhẹ, mối liên hệ với việc sử dụng hormone không rõ ràng.

Về yếu tố chủng tộc, mối liên hệ giữa p-tau217 cao và nguy cơ sa sút trí tuệ được ghi nhận ở cả phụ nữ da trắng và phụ nữ da đen. Tuy nhiên, ở phụ nữ da đen, nhóm nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa p-tau217 và suy giảm nhận thức nhẹ.

Theo nhóm tác giả, sự khác biệt này có thể xuất phát từ nhiều yếu tố như sai lệch chẩn đoán, các yếu tố nguy cơ khác nhau giữa các nhóm dân cư hoặc sự khác biệt về đặc điểm nhân khẩu học và bệnh lý đi kèm.

Nghiên cứu cũng cho thấy mối liên hệ giữa p-tau217 và nguy cơ sa sút trí tuệ mạnh hơn ở phụ nữ trên 70 tuổi, cũng như ở những người mang biến thể gene APOE ε4, vốn từ lâu đã được biết đến là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc Alzheimer.

Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng nồng độ p-tau217 cao không phải lúc nào cũng dẫn đến sa sút trí tuệ, ngay cả khi những thay đổi trong não liên quan đến protein tau đã bắt đầu. Việc tìm hiểu vì sao một số người vẫn giữ được chức năng nhận thức bình thường có thể là hướng nghiên cứu quan trọng trong tương lai.

Theo nhà thần kinh học Masud Husain từ Đại học Oxford, những kết quả này giúp củng cố bằng chứng ngày càng tăng rằng xét nghiệm p-tau217 trong máu có thể trở thành công cụ quan trọng để xác định những người có nguy cơ sa sút trí tuệ cao nhất, từ nhiều năm trước khi bệnh được chẩn đoán.

Dù vậy, các nhà khoa học cho biết xét nghiệm máu p-tau217 chưa sẵn sàng để triển khai sàng lọc đại trà, bởi vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác nhận độ chính xác và hiệu quả của phương pháp này.

“Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy chúng ta có thể xác định những phụ nữ có nguy cơ cao mắc sa sút trí tuệ từ nhiều thập kỷ trước khi các triệu chứng xuất hiện. Khoảng thời gian dự báo dài như vậy sẽ mở ra cơ hội triển khai các chiến lược phòng ngừa sớm và theo dõi có mục tiêu, thay vì chờ đến khi các vấn đề trí nhớ đã ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày”, nhà dịch tễ học Aladdin Shadyab từ Đại học California, San Diego cho biết.