PGS.TS Trần Phương Thảo trong phòng thí nghiệm. Nữ nhà khoa học đã theo đuổi hướng tìm kiếm hoạt chất cho bệnh Alzheimer trong nhiều năm. Ảnh tư liệu: Cổng TTĐT Hội LHPN Việt Nam.

Ngày 25/2/2026 đánh dấu một mốc mới trong hướng nghiên cứu Alzheimer của PGS.TS Trần Phương Thảo. Bằng độc quyền sáng chế số 1-0055809 ghi nhận các hợp chất tetrazol, phương pháp tổng hợp và dược phẩm chứa những hợp chất này hướng tới điều trị Alzheimer. Chủ sở hữu sáng chế là Trường Đại học Dược Hà Nội, còn Trần Phương Thảo được ghi là nhà sáng chế.

Điểm khác biệt nằm ở cách thiết kế: thay vì đặt toàn bộ kỳ vọng vào một đích phân tử, sáng chế hướng tới sự kết hợp của ba cơ chế gồm ức chế enzym acetylcholinesterase, ức chế β-secretase và làm giảm nồng độ ion kim loại trong tế bào. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với đặc điểm đa yếu tố của Alzheimer, nhưng bằng độc quyền sáng chế không đồng nghĩa một thuốc mới đã chứng minh được hiệu quả điều trị trên người.

PGS.TS Trần Phương Thảo là tiến sĩ Dược học từ năm 2015, được công nhận phó giáo sư năm 2021. Hiện bà là giảng viên cao cấp, phụ trách Bộ môn Hóa dược thuộc Khoa Công nghệ Hóa dược, Trường Đại học Dược Hà Nội. Hồ sơ của bà cũng từng xuất hiện trong danh sách 51 nữ trí thức ngành Y - Dược được vinh danh trên Phụ nữ Mới.

Một phân tử, nhiều điểm can thiệp

Acetylcholinesterase, thường viết tắt là AChE, có nhiệm vụ phân hủy acetylcholine - chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến trí nhớ và nhận thức. Ức chế enzym này là một đích quen thuộc trong điều trị Alzheimer. β-secretase, hay BACE1, lại tham gia quá trình cắt protein tiền thân amyloid theo con đường tạo amyloid-beta; vì vậy kiểm soát hoạt động của BACE1 là một hướng khác nhằm tác động tới quá trình hình thành peptide amyloid.

Mắt xích thứ ba liên quan đến ion kim loại. Dự án do PGS.TS Trần Phương Thảo chủ nhiệm đặt vấn đề bổ sung các nhóm chức có khả năng tương tác với ion kim loại vào cấu trúc phân tử, nhằm tăng khả năng tác động đa đích. Lựa chọn này xuất phát từ việc cơ chế Alzheimer không chỉ gắn với hệ cholinergic hay amyloid-beta mà còn liên quan đến stress oxy hóa, protein tau và sự mất cân bằng của một số ion kim loại.

Cách thiết kế các dẫn xuất mang khung theophylline - tetrazol trong một công bố năm 2025 của nhóm nghiên cứu. Hình từ bài báo RSC Advances, giấy phép CC BY 3.0.

Một điểm cần nhìn thẳng là “đa mục tiêu” mới là mục tiêu thiết kế, chưa phải thuộc tính đã đạt đồng đều ở mọi dẫn xuất. Trong công bố trên RSC Advances năm 2025, nhóm thiết kế và thử nghiệm 17 dẫn xuất theophylline mang khung tetrazol đối với AChE và BACE1. Hợp chất số 12 có hoạt tính ức chế AChE tốt nhất trong loạt thử nghiệm với IC50 là 15,68 µM, nhưng hoạt tính đối với BACE1 còn hạn chế; tại nồng độ 200 µM, không dẫn xuất nào ức chế được quá 50% hoạt tính BACE1.

Kết quả ấy quan trọng ở chỗ nó chỉ ra cả phần đạt được lẫn bài toán chưa giải xong. Mô hình tính toán có thể giúp sàng lọc cấu trúc, nhưng dữ liệu thực nghiệm mới quyết định một thiết kế phân tử có thực sự tác động lên đích mong muốn hay không. Bài báo ghi P.-T. Tran là tác giả liên hệ, đồng thời là người hình thành ý tưởng và lập kế hoạch thí nghiệm, xác nhận vai trò khoa học trực tiếp của PGS.TS Trần Phương Thảo trong công trình.

Nghiên cứu này nằm trong một bức tranh rộng hơn, khi các nhóm khoa học đang thử nhiều cách tiếp cận khác nhau với Alzheimer. Phụ nữ Mới từng cập nhật những hướng nghiên cứu điều trị Alzheimer khác, từ kiểm soát quá trình tập hợp amyloid-beta bằng tác động từ trường đến các chiến lược can thiệp phân tử khác.

Từ một enzym đến chiến lược đa mục tiêu

Hướng Alzheimer của PGS.TS Trần Phương Thảo không bắt đầu với tetrazol. Danh mục nghiên cứu của Bộ môn Hóa dược ghi nhận từ năm 2016 bà đã chủ trì đề tài tổng hợp và thử tác dụng ức chế glutaminyl cyclase của một nhóm dẫn chất mới; nhiệm vụ được nghiệm thu mức xuất sắc. Tài liệu giới thiệu nhân vật năm 2020 cũng cho biết nhóm đã phát triển một số dẫn chất ức chế enzym này và tiếp tục đánh giá sâu hơn.

Sự chuyển dịch sau đó sang thiết kế đa mục tiêu cho thấy một thay đổi đáng kể về cách đặt bài toán. Dự án VINIF.2022.DA00061 do bà làm chủ nhiệm, thực hiện tại Trường Đại học Dược Hà Nội trong giai đoạn 2022–2025, đặt mục tiêu thiết kế, tổng hợp và đánh giá hoạt tính sinh học của các dẫn xuất tetrazol đa chức năng mới hướng dùng trong điều trị Alzheimer. Kế hoạch nghiên cứu đi từ khảo sát đích phân tử, thiết kế hàng chục cấu trúc đến tổng hợp và thử hoạt tính, thay vì chọn một phân tử rồi thử nghiệm theo kiểu dò tìm.

PGS.TS Trần Phương Thảo trong ảnh tư liệu được Cổng TTĐT Hội LHPN Việt Nam sử dụng khi giới thiệu Gương mặt trẻ Thủ đô tiêu biểu năm 2019. Ảnh: Cổng TTĐT Hội LHPN Việt Nam.

Bằng độc quyền sáng chế được công bố năm 2026 vì vậy không phải điểm xuất phát, mà là một kết quả sở hữu trí tuệ hình thành sau nhiều năm tích lũy cấu trúc, phương pháp tổng hợp và dữ liệu sinh học. Văn bằng bảo hộ các hợp chất tetrazol cụ thể cùng phương pháp tổng hợp và dược phẩm chứa chúng; phần mô tả nêu rõ hướng kết hợp ba cơ chế AChE, β-secretase và ion kim loại.

Nhưng khoảng cách từ một cấu trúc được cấp bằng sáng chế đến một thuốc dùng trên bệnh nhân vẫn rất dài. Các ứng viên còn phải trải qua những cửa ải về hoạt tính, tính chọn lọc, độc tính, dược động học, khả năng tới được hệ thần kinh trung ương, thử nghiệm trên mô hình sinh học phù hợp và sau đó mới có thể tính đến nghiên cứu lâm sàng. Ngay trong công bố năm 2025, khả năng vượt hàng rào máu não của hợp chất số 12 mới dừng ở mức dự đoán tính toán, không phải bằng chứng dược động học trên người.

Hướng nghiên cứu cũng chưa dừng ở dự án VINIF. Danh mục tài trợ NAFOSTED ghi nhận PGS.TS Trần Phương Thảo tiếp tục làm chủ nhiệm đề tài mã số 108.05-2024.04 về thiết kế, tổng hợp và đánh giá các dẫn chất mới tác dụng đa mục tiêu hướng ứng dụng trong điều trị Alzheimer, với thời gian thực hiện 36 tháng. Nguồn chính thức của NAFOSTED xác nhận đúng tên PGS.TS Trần Phương Thảo; đây cũng là căn cứ để loại bỏ lỗi ghi nhầm “Trần Thị Phương Thảo” xuất hiện trên một trang tổng hợp của trường.

Trong khi các nhóm hóa dược tìm kiếm hoạt chất mới, một nhánh khác của nghiên cứu Alzheimer tập trung vào nhận diện bệnh sớm. Phụ nữ Mới từng giới thiệu hướng chẩn đoán nhanh bệnh Alzheimer dựa trên dấu ấn sinh học trong huyết tương, cho thấy phát hiện sớm và tìm thuốc mới là hai phần khác nhau nhưng bổ trợ cho cùng một bài toán.

Giá trị hiện tại của công trình vì thế không nằm ở một tuyên bố rằng đã có thuốc chữa Alzheimer. Điều đáng ghi nhận hơn là nhóm đã hình thành được một chuỗi nghiên cứu có thể truy nguyên: từ lựa chọn đích phân tử, thiết kế và tổng hợp dẫn xuất, thử hoạt tính, công bố kết quả - kể cả kết quả cho thấy một đích chưa đạt kỳ vọng - đến xác lập quyền sở hữu trí tuệ và tiếp tục tối ưu hóa thế hệ hợp chất mới. Với một bệnh có cơ chế phức tạp như Alzheimer, chính những bước nối tiếp và có thể kiểm chứng ấy quyết định liệu một ý tưởng hóa dược có đủ sức đi xa hơn phòng thí nghiệm hay không.

Ba cơ chế được nêu trong bằng độc quyền sáng chế

- Ức chế acetylcholinesterase (AChE): làm giảm quá trình phân hủy acetylcholine, chất dẫn truyền thần kinh có vai trò trong trí nhớ và nhận thức.

- Ức chế β-secretase (BACE1): nhắm vào enzym tham gia quá trình cắt protein tiền thân amyloid theo con đường tạo amyloid-beta.

- Tác động tới ion kim loại: sáng chế nêu cơ chế làm giảm nồng độ ion kim loại trong tế bào; dự án tetrazol trước đó khảo sát việc đưa các nhóm chức có khả năng tương tác với ion kim loại vào cấu trúc phân tử.

Ba cơ chế trên là định hướng được mô tả trong sáng chế số 1-0055809. Chúng không đồng nghĩa các hợp chất đã chứng minh hiệu quả điều trị Alzheimer ở người.

 Nguồn: Cục Sở hữu trí tuệ; VINIF.