Một ý kiến phản biện chỉ thật sự phát huy giá trị khi được tiếp nhận, phản hồi và có cơ hội chuyển thành thay đổi. Từ các tham luận trong Kỷ yếu Tọa đàm, nhu cầu về một cơ chế để tri thức đi tới chính sách và đời sống được đặt ra rõ hơn.

Ở nhiều lĩnh vực, nữ trí thức ngày càng tham gia vào nghiên cứu, tư vấn, phản biện và đóng góp ý kiến cho các vấn đề xã hội. Bước tiếp theo không chỉ nằm ở việc mở rộng sự tham gia, mà còn ở việc tạo ra một “đường đi” rõ ràng hơn để ý kiến chuyên môn được tiếp nhận, phản hồi, theo dõi và có cơ hội chuyển hóa thành những giải pháp phù hợp.

Khi đặt các tham luận trong Kỷ yếu Tọa đàm khoa học “Định hướng xây dựng ấn phẩm Giới và Đời sống và kết nối mạng lưới nữ trí thức” cạnh nhau, có thể nhận ra một mạch chung: giá trị của nữ trí thức không chỉ nằm ở việc tạo ra tri thức, mà còn ở khả năng lan tỏa, kết nối và chuyển hóa tri thức thành giá trị phục vụ cộng đồng. Khung năng lực nữ trí thức 4K được đề xuất trong Kỷ yếu cũng đi theo logic này, từ sáng tạo tri thức, lan tỏa tri thức, kết nối tri thức đến tri thức vì cộng đồng.

Cách tiếp cận này gợi ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: một ý kiến khoa học sau khi rời khỏi hội trường sẽ đi đâu? Trong trường hợp thiếu cơ chế tiếp nhận và theo dõi, các kiến nghị có thể khó được nhận diện đầy đủ về quá trình tiếp thu và mức độ tác động. Trong khi đó, một trong những yêu cầu đặt ra đối với hoạt động phản biện là làm sao để tri thức có thể được chuyển hóa thành những sản phẩm, giải pháp có khả năng sử dụng trong thực tiễn.

Từ hiện diện trong cuộc họp đến hiện diện trong quyết định

Sự tham gia của nữ trí thức vào các diễn đàn tư vấn, phản biện là điều cần thiết, nhưng việc có mặt trong một cuộc họp chưa đồng nghĩa với việc tiếng nói chuyên môn đã tạo được ảnh hưởng. Một tham luận trong Kỷ yếu đặt vấn đề chuyển từ “tham gia hình thức” sang “tham gia có ảnh hưởng”, trong đó các hoạt động góp ý, phản biện, tư vấn cần hướng tới những sản phẩm cụ thể và có cơ chế theo dõi nội dung được tiếp thu hoặc chưa được tiếp thu.

Các nữ trí thức, chuyên gia, nhà giáo và đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Tọa đàm khoa học “Định hướng xây dựng ấn phẩm ‘Giới và Đời sống’ và kết nối mạng lưới nữ trí thức”.

  Đây không phải câu chuyện đòi hỏi mọi kiến nghị phải được chấp nhận. Phản biện khoa học có thể xuất hiện nhiều quan điểm khác nhau và việc lựa chọn giải pháp còn phụ thuộc vào căn cứ pháp lý, nguồn lực, tính khả thi cũng như nhiều yếu tố liên quan. Điều đáng chú ý là cần hướng tới một cơ chế phản hồi phù hợp, qua đó người góp ý có thể biết ý kiến chuyên môn của mình được xem xét và sử dụng như thế nào.

Khi có phản hồi, hoạt động phản biện cũng có thể được nâng lên về chất lượng. Chuyên gia không chỉ đưa ra nhận định mà cần quan tâm đến căn cứ, dữ liệu, nhóm chịu tác động, phương án và điều kiện thực hiện. Ở chiều ngược lại, cơ quan tiếp nhận có thêm nguồn tri thức chuyên môn để tham khảo, đối chiếu trước khi đưa ra quyết định. Quan hệ giữa hai phía vì vậy có thể tiến gần hơn tới mô hình “đối tác tri thức”.

Muốn phản biện có sức nặng, tri thức phải thành sản phẩm sử dụng được

Một chuyên gia có thể có chuyên môn sâu, nhưng sản phẩm tư vấn chính sách lại đòi hỏi cách trình bày khác với một công trình học thuật. Người sử dụng kết quả tư vấn thường cần nhận diện rõ vấn đề, bằng chứng, nhóm chịu tác động, các phương án xử lý, chi phí, rủi ro và điều kiện thực hiện. Đây là khoảng cách mà hoạt động chuyển hóa tri thức thành sản phẩm chính sách cần hướng tới.

Chuyên gia tâm lý - TS. Lý Thị Mai phát biểu tại tọa đàm khoa học “Định hướng và xây dựng ấn phẩm ‘Giới và Đời sống’ và kết nối mạng lưới nữ trí thức”

 Các tham luận trong Kỷ yếu đề xuất nhiều kỹ năng như viết bản khuyến nghị chính sách, đọc và góp ý dự thảo văn bản, phân tích dữ liệu giới, điều phối đối thoại đa bên và truyền thông chính sách. Đáng chú ý, hoạt động bồi dưỡng được định hướng gắn với sản phẩm đầu ra cụ thể như bản góp ý dự thảo, đề xuất cải cách thủ tục, sản phẩm dữ liệu hoặc mô hình truyền thông cộng đồng.

Dữ liệu cũng được xem là một thành tố quan trọng của hoạt động phản biện. Một chính sách tưởng như trung tính vẫn có thể tạo ra những tác động khác nhau giữa các nhóm dân cư nếu những khác biệt về giới, độ tuổi, nơi cư trú, điều kiện kinh tế, trách nhiệm chăm sóc hoặc kỹ năng số không được nhận diện. Vì vậy, đưa lăng kính giới vào phản biện không có nghĩa biến mọi vấn đề thành câu chuyện riêng của phụ nữ, mà là xem xét khả năng tiếp cận công bằng và những nhóm có nguy cơ bị bỏ sót.

Kỷ yếu cũng gợi ý xây dựng một “ngân hàng kinh nghiệm xã hội” của nữ trí thức. Những kinh nghiệm từ tư vấn pháp luật, cải cách thủ tục, giáo dục, truyền thông cộng đồng hay các mô hình can thiệp thực tế có thể được chuẩn hóa theo cấu trúc gồm vấn đề, căn cứ, cách làm, kết quả, bài học và điều kiện nhân rộng. Nếu được triển khai phù hợp, đây có thể trở thành nguồn tham khảo thực tiễn cho quá trình nghiên cứu và lựa chọn giải pháp.

Để mỗi kiến nghị có điểm đến

Một kiến nghị chính sách có thể phát huy giá trị tốt hơn khi có điểm bắt đầu, sản phẩm đầu ra và cơ chế theo dõi. Các tham luận trong Kỷ yếu gợi mở việc các cơ quan, tổ chức có thể đặt hàng Hội Nữ trí thức hoặc các chi hội chuyên môn góp ý đối với những vấn đề có tác động giới và xã hội; đồng thời hướng tới cơ chế phản hồi đối với các kiến nghị đã được đưa ra.

Ths - Nhà báo Sơn Nhung - Tổ trưởng Tổ Kinh tế - Xã hội (Tạp chí Phụ nữ mới) phát biểu tại tọa đàm khoa học “Định hướng và xây dựng ấn phẩm ‘Giới và Đời sống’ và kết nối mạng lưới nữ trí thức”

 Từ những đề xuất này, có thể hình dung một quy trình tương đối rõ: xác định vấn đề cần tư vấn; lựa chọn chuyên gia phù hợp; xây dựng sản phẩm khuyến nghị dựa trên dữ liệu; tổ chức đối thoại; phản hồi; theo dõi việc tiếp thu và đánh giá tác động sau thực hiện. Khi các bước được kết nối, hoạt động phản biện có thể được nhìn nhận như một quá trình thay vì chỉ là một sự kiện đơn lẻ.

Cách đánh giá đóng góp của nữ trí thức cũng có thể được mở rộng theo hướng đó. Bên cạnh số hội thảo, số tham luận hay số lượt tham gia, có thể quan tâm đến số vấn đề được đặt hàng, số kiến nghị nhận được phản hồi, nội dung được nghiên cứu hoặc thử nghiệm và những kết quả đạt được sau khi giải pháp được áp dụng. Những chỉ dấu này có thể giúp nhìn rõ hơn giá trị sử dụng của tri thức.

Điều này càng có ý nghĩa với các tổ chức tập hợp nữ trí thức đa ngành. Một vấn đề về lao động nữ có thể cần đồng thời góc nhìn của kinh tế, luật, xã hội học, công nghệ và sức khỏe; một vấn đề về dịch vụ công số có thể cần chuyên gia quản trị, dữ liệu, pháp luật và nghiên cứu giới cùng tham gia. Khi nguồn lực được kết nối theo vấn đề, thay vì chỉ theo chuyên ngành, sức mạnh của mạng lưới có thêm điều kiện để phát huy.

Từ người góp ý đến đối tác tri thức

Bình đẳng về cơ hội cống hiến không chỉ nằm ở việc phụ nữ được có mặt trong hội đồng, hội nghị hay diễn đàn. Một yêu cầu quan trọng hơn là tri thức của họ được đánh giá dựa trên chất lượng chuyên môn, được xem xét trong quá trình ra quyết định và có cơ hội tạo ra giá trị trong thực tiễn.

Đại biểu tham dự tọa đàm, thảo luận về định hướng phát triển ấn phẩm “Giới và Đời sống” và kết nối mạng lưới nữ trí thức.

Các nữ trí thức tập trung theo dõi và trao đổi tại tọa đàm

 Ở góc độ đó, việc xây dựng cơ chế phản hồi và theo dõi kiến nghị có thể được xem là một trong những điều kiện giúp sự tham gia trở nên thực chất hơn. Các diễn đàn học thuật vẫn rất cần thiết vì đây là nơi phát hiện vấn đề, tranh luận và hình thành ý tưởng. Tuy nhiên, đầu ra của diễn đàn cần có đường nối với đời sống: từ tham luận thành khuyến nghị, từ khuyến nghị thành đối thoại, từ đối thoại thành phản hồi và, khi đủ căn cứ, thành chính sách hoặc giải pháp được thử nghiệm.

Từ “được mời góp ý” đến “trở thành đối tác tri thức” là một bước chuyển đáng chú ý. Khi một kiến nghị có thể được theo dõi từ lúc hình thành đến quá trình tiếp nhận, phản hồi và kiểm chứng trong thực tiễn, đóng góp của nữ trí thức sẽ có thêm cơ hội được nhìn thấy không chỉ trong báo cáo hay hội trường, mà còn qua những giải pháp, dịch vụ và giá trị xã hội được tạo ra.

Một cơ chế phản biện có thể theo dõi

Các tham luận trong Kỷ yếu gợi mở một quy trình để hoạt động phản biện của nữ trí thức đi xa hơn việc phát biểu tại hội nghị. Theo đó, quy trình có thể bắt đầu từ việc xác định rõ vấn đề cần tư vấn và lựa chọn nhóm chuyên gia phù hợp; tiếp đó là xây dựng bản khuyến nghị có dữ liệu, phân tích tác động và phương án thực hiện. Sau đối thoại, cần hướng tới phản hồi về những nội dung được xem xét, những nội dung chưa được tiếp thu và lý do. Bước tiếp theo là theo dõi quá trình thực hiện và đánh giá tác động để nhận diện giá trị thực tiễn của kiến nghị. Cách tiếp cận này không đồng nghĩa mọi đề xuất đều phải được chấp nhận, mà hướng tới một quy trình rõ ràng hơn, trong đó cả người phản biện và cơ quan tiếp nhận cùng chú trọng chất lượng của quá trình tư vấn.

Nguồn: Tổng hợp từ Kỷ yếu Tọa đàm khoa học “Định hướng xây dựng ấn phẩm Giới và Đời sống và kết nối mạng lưới nữ trí thức”, Hội Nữ trí thức TP.HCM, tháng 8/2026.