Học sinh tham quan, trải nghiệm các hoạt động di sản tại Huế. Ảnh: VGP.

Ngày Quốc khánh, một gia đình có thể đưa con đến bảo tàng, ghé một di tích, mua cuốn sách lịch sử hoặc đứng trước một triển lãm ảnh giữa phố. Kỳ nghỉ năm nay, những không gian như Dinh Độc Lập, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, Địa đạo Củ Chi hay Đường Sách TP.HCM đều ghi nhận đông người tham quan; riêng Đường Sách tổ chức hội sách kỷ niệm 81 năm Quốc khánh với nhiều ấn phẩm về lịch sử, văn hóa, đất nước và con người Việt Nam.

Đó là lúc lịch sử rời trang sách để trở thành hình ảnh, khuôn mặt và câu chuyện có thể nhìn thấy. Nhưng cũng chính ở đó xuất hiện một câu hỏi ít được chú ý: trẻ em đang nhìn thấy những ai là người làm nên lịch sử?

Phụ Nữ Mới vừa giới thiệu một số điểm bảo tàng để độc giả có thể “đi xuyên” những lớp ký ức của Thủ đô trong kỳ nghỉ Quốc khánh.

Có mặt chưa chắc đã có tiếng nói

Đếm bao nhiêu khuôn mặt nam, bao nhiêu khuôn mặt nữ trong một cuốn sách hay phòng trưng bày là cách kiểm tra dễ nhất, nhưng chưa đủ.

Điều đáng xem hơn là họ được xuất hiện với tư cách gì. Ai là người ra quyết định? Ai phát biểu? Ai lãnh đạo? Ai sáng tạo, nghiên cứu, đàm phán, tổ chức lực lượng? Ai chủ yếu được kể bằng những từ như hy sinh, chịu đựng, chăm sóc hay đứng phía sau?

Một nghiên cứu đăng trên Pedagogy, Culture & Society đã phân tích bộ sách tiếng Anh THCS lớp 6-9 được xây dựng tại Việt Nam trong giai đoạn 2012-2016. Nhóm tác giả nhận thấy dù đã có nỗ lực cân bằng giới, nhân vật nam vẫn chiếm không gian lời thoại lớn hơn, xuất hiện trong nhiều chủ đề xã hội và chuyên môn hơn; nhân vật nữ được mô tả ít độc lập hơn và có phạm vi lựa chọn hẹp hơn. Đáng lưu ý, nghiên cứu cũng phát hiện định kiến gây bất lợi cho cả hai giới: việc chăm sóc và nội trợ chủ yếu gắn với nữ, trong khi các không gian chuyên môn, công nghệ và vị trí “chuyên gia” thiên về nam.

Không nên lấy nghiên cứu này để kết luận rằng sách lịch sử Việt Nam hiện nay đang có cùng tình trạng. Bộ sách được khảo sát là sách tiếng Anh, được biên soạn trong một giai đoạn cụ thể và không đại diện cho toàn bộ học liệu năm 2026. Nhưng nó chỉ ra một cơ chế đáng lưu ý: định kiến giới không nhất thiết xuất hiện bằng một câu nói “con trai làm việc này, con gái làm việc kia”. Nó có thể nằm trong chuyện ai được nói, nói về điều gì và được trao vai trò nào.

Đường Sách TP.HCM trong kỳ nghỉ Quốc khánh 2026, nơi tổ chức hội sách giới thiệu nhiều ấn phẩm về lịch sử, văn hóa và đất nước. Ảnh: chinhphu.vn/Lê Anh.

Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 đi vào cách hình ảnh nữ giới được kiến tạo qua Truyện Kiều trong sách giáo khoa Việt Nam và đặt vấn đề đó trong mối quan hệ với cách bản sắc quốc gia được kể lại. Điểm đáng suy nghĩ ở đây không phải một tác phẩm cụ thể đúng hay sai, mà là ký ức văn hóa và hình dung về giới thường được hình thành cùng nhau, chứ không tồn tại trong hai ngăn riêng biệt.

Hai phụ nữ từng kéo lá cờ trong thời khắc 2-9

Ngay chính câu chuyện Ngày Độc lập cũng cho một ví dụ rất rõ. Trong Lễ Độc lập tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, hai người kéo lá cờ Tổ quốc là Lê Thi và Đàm Thị Loan. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ lời kể của bà Lê Thi rằng bà khi ấy tham gia Đoàn Phụ nữ cứu quốc Hàng Bông, được mọi người cử lên kéo cờ và gặp một nữ chiến sĩ người Tày tại lễ đài; hai người cùng thực hiện nghi thức khi Quốc ca vang lên.

Chi tiết ấy đáng nhớ không phải vì cần tìm một nhân vật nữ để “cân bằng” cho ngày 2-9. Nó đáng nhớ vì đó thực sự là một phần của sự kiện lịch sử.

Sau này, Lê Thi còn trở thành giáo sư triết học và là một trong những người đặt nền móng cho nghiên cứu về phụ nữ, gia đình và giới ở Việt Nam. Phụ Nữ Mới đã có bài riêng về GS. Lê Thi và hành trình mở đường cho nghiên cứu giới ở Việt Nam.

Một đứa trẻ chỉ biết Lê Thi là “người phụ nữ kéo cờ” đã biết một phần lịch sử. Nếu biết thêm bà từng hoạt động cách mạng, rồi trở thành một nhà khoa học và người xây dựng một lĩnh vực nghiên cứu mới, em sẽ nhìn thấy một con người với nhiều năng lực và nhiều vai trò hơn.

Đây chính là khác biệt giữa có phụ nữ trong lịch sử và để phụ nữ xuất hiện như những chủ thể của lịch sử.

Không cần chia lịch sử thành 50% nam và 50% nữ

Góc nhìn giới cũng rất dễ bị đẩy quá xa. Không thể yêu cầu một cuộc triển lãm phải chia đôi số nhân vật nam và nữ bất kể dữ kiện lịch sử. Làm như vậy lại biến bình đẳng giới thành một chỉ tiêu trang trí.

Các cuộc chiến tranh, bộ máy chính trị hay nhiều ngành nghề trong từng thời kỳ thực sự có cơ cấu giới rất khác nhau. Trưng bày lịch sử phải tôn trọng bằng chứng trước tiên.

Vấn đề nằm ở chỗ khác: khi có những phụ nữ thực sự tham gia, đóng góp hoặc ra quyết định, họ có được gọi tên và giải thích đầy đủ vai trò hay chỉ xuất hiện như một phần của “quần chúng”, “hậu phương”, “các bà mẹ”, “chị em phụ nữ”? Tương tự, nam giới có chỉ được kể như chiến binh, lãnh đạo và người làm việc lớn, trong khi các vai trò chăm sóc cộng đồng, giáo dục, nuôi dưỡng và gìn giữ đời sống ít được đặt cạnh họ?

Một cách kể lịch sử có chiều sâu về giới không hạ thấp vai trò của nam giới để nâng phụ nữ lên. Nó làm cho bức tranh về cả hai giới chính xác và nhiều chiều hơn.

Du khách tham quan Dinh Độc Lập trong kỳ nghỉ Quốc khánh năm 2026. Ảnh: chinhphu.vn/Lê Anh.

Nhìn rộng hơn thế hệ năm 1945, câu chuyện ngoại giao của Bà Nguyễn Thị Bình cũng là một ví dụ về việc phụ nữ có thể hiện diện trong ký ức đất nước với tư cách người thương lượng, nhà lãnh đạo và người tham gia trực tiếp vào các quyết định chính trị. Phụ Nữ Mới từng giới thiệu bức chân dung trí tuệ và nhân cách của nhà ngoại giao Nguyễn Thị Bình qua hồi ký Tấm lòng với đất nước.

Ký ức chung cũng là một bài học về những điều mình có thể làm

UNESCO hiện tiếp cận bình đẳng giới trong giáo dục theo hướng toàn hệ thống, không coi đây chỉ là một tiết học riêng, mà xem xét từ chính sách, chương trình giáo dục đến cách dạy và học. Tại Việt Nam, UNESCO đang phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo trong các hoạt động liên quan đến lộ trình bình đẳng giới ngành giáo dục giai đoạn 2026-2030 và phương pháp giảng dạy đáp ứng giới. Điều đó gợi một hướng thực hành rất đời thường cho ngày Quốc khánh.

Cha mẹ không cần biến chuyến đi bảo tàng thành một giờ giảng về bình đẳng giới. Chỉ cần đôi khi hỏi trẻ: “Con nhớ tên những ai trong phòng này?”, “Người phụ nữ trong bức ảnh đang làm gì?”, “Ngoài những người trên lễ đài, ai đã tổ chức, liên lạc, cứu chữa, sản xuất, viết báo, dạy học hay giữ cho đời sống tiếp tục?”, “Có công việc nào con nghĩ chỉ đàn ông hoặc chỉ phụ nữ mới làm được không?” Những câu hỏi ấy không sửa lại lịch sử. Chúng giúp trẻ đọc lịch sử kỹ hơn.

Tại Huế, riêng năm 2025 đã có 60.880 học sinh và 4.176 giáo viên tham gia các chương trình giáo dục di sản; mô hình đưa học sinh tới di tích để nghe chuyện, quan sát, trải nghiệm và tự đặt câu hỏi được coi là cách biến di sản thành một “lớp học mở”.

Khi một lớp học đã mở ra ngoài cánh cổng nhà trường, lăng kính giới cũng có thể bước vào đó một cách tự nhiên.

Ngày 2-9 nhắc trẻ em rằng đất nước này có một lịch sử để tự hào. Nhưng lịch sử ấy sẽ còn có ý nghĩa hơn nếu các em hiểu rằng đất nước không được tạo dựng chỉ bởi một kiểu con người. Một bé gái cần có cơ hội nhìn thấy phụ nữ từng hành động, quyết định, nghiên cứu và lãnh đạo. Một bé trai cũng cần hiểu rằng bản lĩnh của đàn ông không chỉ được đo bằng chiến đấu, quyền lực hay vị trí đứng đầu.

Ký ức chung càng đầy đủ, khoảng không để mỗi đứa trẻ hình dung về tương lai của chính mình càng rộng.

Bốn câu hỏi để nhìn một trưng bày lịch sử qua lăng kính giới

- Nam và nữ có được gọi tên, hay một nhóm chủ yếu xuất hiện dưới danh xưng chung?

- Họ được kể như người hành động và quyết định, hay chủ yếu là người hỗ trợ?

- Các vai trò khoa học, chính trị, quân sự, ngoại giao, chăm sóc và cộng đồng được phân bố ra sao?

- Sự khác biệt phản ánh đúng dữ kiện lịch sử hay có thể đến từ cách lựa chọn tư liệu và cách kể chuyện?

Mục đích không phải đạt tỷ lệ 50-50, mà là tránh làm mất những chủ thể lịch sử đã thực sự tồn tại.