Các tình nguyện viên tại sự kiện Women in Red ở Bảo tàng Auckland, New Zealand, ngày 31/1/2026. Ảnh: Sophie Sparrow/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Nếu một nhà khoa học, nghệ sĩ hay nhà hoạt động không có trang Wikipedia, sự vắng mặt ấy rất dễ bị hiểu thành người đó chưa đủ đóng góp để được ghi nhận. Tuy nhiên, Wikipedia không phải tấm gương phản chiếu đầy đủ mọi thành tựu của xã hội. Những gì xuất hiện trên đó phụ thuộc vào tư liệu đã được công bố, người lựa chọn chủ đề và cách cộng đồng biên tập áp dụng các tiêu chí của mình.

Theo trang dự án Women in Red, phép đếm bằng công cụ QLever ngày 29/8/2026 ghi nhận Wikipedia tiếng Anh có 438.164 tiểu sử về phụ nữ trong tổng số 2.147.520 tiểu sử, tương đương 20,4%. Tháng 10/2014, tỷ lệ được dự án dẫn lại mới ở mức 15,53%. Khoảng cách đã thu hẹp, nhưng với tốc độ khá chậm.

Con số 20,4% chỉ nói về Wikipedia tiếng Anh. Nó không đại diện cho toàn bộ các phiên bản ngôn ngữ, không thể áp sang Wikipedia tiếng Việt và cũng không cho biết bài viết về phụ nữ dài, chính xác hay được đọc nhiều đến đâu. Phần còn lại cũng không mặc nhiên đều là tiểu sử nam giới, bởi dữ liệu còn phụ thuộc cách xác định và phân loại giới.

Khoảng trống có trước trang Wikipedia

Wikipedia yêu cầu thông tin phải kiểm chứng được qua các nguồn đã công bố. Một biên tập viên không thể tự đưa thành tích chưa từng được ghi nhận ở nơi khác vào bài viết, dù thông tin ấy có thể đúng. Nguyên tắc này giúp hạn chế quảng bá cá nhân và nội dung không có căn cứ, nhưng cũng khiến những khoảng trống của báo chí, sách, hồ sơ lưu trữ và nghiên cứu tiếp tục đi vào kho tri thức mở.

Wikimedia Foundation thừa nhận phụ nữ từng ít xuất hiện trong các câu chuyện lịch sử và nguồn tri thức truyền thống. Khi tư liệu nền đã thiếu, Wikipedia cũng thiếu vật liệu để kiểm chứng và xây dựng tiểu sử.

Một nữ trí thức có thể được nhắc tới trong tin về tập thể nghiên cứu nhưng không được xác định rõ vai trò. Một người phụ nữ có đóng góp xã hội lâu dài đôi khi chỉ xuất hiện qua quan hệ gia đình hoặc một danh hiệu, trong khi quá trình làm việc, sản phẩm chuyên môn và ảnh hưởng của bà không được ghi chép đầy đủ.

Vì thế, công việc đưa tri thức đến gần đời sống còn bao gồm trách nhiệm lưu giữ ai đã tạo ra tri thức, họ đóng góp điều gì và bằng chứng nào giúp công chúng kiểm tra đóng góp đó.

Ai đang ngồi ở bàn biên tập?

Wikipedia được xây dựng chủ yếu bằng lao động tình nguyện. Người biên tập quyết định chủ đề nào cần tạo mới, bài nào cần mở rộng và nguồn nào đáng dành thời gian kiểm tra. Thành phần của cộng đồng biên tập vì thế có thể ảnh hưởng đến những khoảng trống được phát hiện sớm hay tiếp tục bị bỏ qua.

Khảo sát Community Insights 2024 của Wikimedia Foundation thu thập ý kiến hơn 3.000 thành viên Wikimedia trên thế giới. Trong nhóm mới tham gia vào năm 2023 hoặc 2024, 24% xác định mình là phụ nữ, so với 13% ở nhóm biên tập viên lâu năm. Phụ nữ chiếm 34% nhóm tổ chức hoạt động Wikimedia nhưng chỉ chiếm 7% nhóm quản trị viên. Các tỷ lệ dựa trên tự xác định giới và các nhóm giới trong khảo sát không hoàn toàn loại trừ lẫn nhau.

Không thể từ đó kết luận nam giới chỉ viết về nam giới hay phụ nữ đương nhiên sẽ ưu tiên chủ đề nữ. Ảnh hưởng thường diễn ra kín đáo hơn: người biên tập phát hiện tên tuổi nào trong công việc hằng ngày, am hiểu lĩnh vực nào, có sẵn nguồn tư liệu gì và sẵn sàng dành nhiều giờ cho cuộc thảo luận nào.

Môi trường tham gia cũng quan trọng. Trong cùng khảo sát, 43% phụ nữ và 46% người thuộc nhóm đa dạng giới cho biết từng cảm thấy không an toàn hoặc không thoải mái khi đóng góp trong 12 tháng trước khảo sát; tỷ lệ ở nam giới là 36%. Đây là dữ liệu tự báo cáo trên phạm vi toàn cầu, chưa chứng minh giới tính là nguyên nhân trực tiếp, nhưng cho thấy việc tuyển thêm thành viên chưa đủ nếu cộng đồng không giữ được người mới.

Bài toán này tương tự nguyên tắc phụ nữ cùng tham gia thiết kế công nghệ: sự hiện diện trong quá trình tạo lập và quản trị giúp phát hiện những nhu cầu mà một nhóm người dùng đồng nhất có thể bỏ sót.

Các thành viên tham gia chương trình cố vấn và tập huấn Women in Red tại Accra, Ghana, tháng 11/2023. Ảnh: CoachAni/Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

“Đủ nổi bật” được đánh giá như thế nào?

Không phải ai có thành tích cũng đương nhiên đủ điều kiện có tiểu sử Wikipedia. Nền tảng cần tiêu chí về mức độ nổi bật để ngăn kho bách khoa trở thành nơi đăng hồ sơ quảng bá. Vấn đề giới xuất hiện khi cùng một tiêu chí được diễn giải hoặc áp dụng không giống nhau.

Nghiên cứu của Francesca Tripodi trên Wikipedia tiếng Anh nhận thấy tiểu sử phụ nữ đáp ứng tiêu chí đưa vào vẫn có khả năng bị xem là “chưa đủ nổi bật” và bị đề nghị xóa thường xuyên hơn tiểu sử nam giới. Kết quả dựa trên dữ liệu thảo luận xóa bài từ tháng 1/2017 đến tháng 2/2020, vì vậy không nên biến thành kết luận vĩnh viễn cho mọi cộng đồng Wikipedia.

Một nghiên cứu khác phân tích các đề nghị xóa tiểu sử trên Wikipedia tiếng Đức trong năm 2020 cũng ghi nhận mức độ nổi bật của phụ nữ bị đặt câu hỏi thường xuyên hơn. Các cuộc thảo luận về tiểu sử phụ nữ kéo dài và gây tranh luận nhiều hơn, nhưng cuối cùng không bị xóa với tỷ lệ cao hơn tiểu sử nam giới. Lập luận thiếu nguồn được đưa ra trong 47,9% cuộc thảo luận về phụ nữ, so với 35,2% đối với nam giới; nghiên cứu không xác nhận rằng nguồn của phụ nữ thực sự kém hơn tương ứng.

Điều đáng lưu ý không phải một vài thành viên công khai kỳ thị, mà là khả năng cả cộng đồng vô thức đòi hỏi phụ nữ phải chứng minh mức độ nổi bật nhiều hơn. Dù vậy, hai nghiên cứu chỉ khảo sát Wikipedia tiếng Anh và tiếng Đức. Chúng không đủ để kết luận quy trình thảo luận ở Wikipedia tiếng Việt diễn ra tương tự.

Tiêu đề Box: Đừng đọc sai con số 20,4%

- Đây là tỷ lệ tiểu sử phụ nữ trên Wikipedia tiếng Anh ngày 29/8/2026, không phải toàn bộ Wikipedia.

- Tỷ lệ đo số lượng trang, không phản ánh độ dài, chất lượng, lượt đọc hay vị trí của bài trong hệ thống liên kết.

- Tăng tỷ lệ không đồng nghĩa hạ tiêu chí kiểm chứng. Tiểu sử vẫn cần nguồn độc lập, đáng tin cậy và đề cập đáng kể đến nhân vật.

Nguồn: Women in Red, Wikimedia Foundation và các nghiên cứu được dẫn trong bài.

Việt Nam cần bắt đầu từ việc tạo nguồn

Bộ nguồn được rà cho bài này chưa cung cấp một phép đo tương đương, đủ cập nhật về tỷ lệ tiểu sử phụ nữ trên Wikipedia tiếng Việt. Bởi vậy, không có căn cứ để nói khoảng cách tại Việt Nam bằng, cao hơn hay thấp hơn mức 20,4% của phiên bản tiếng Anh.

Dù vậy, cơ chế tạo ra khoảng trống vẫn là vấn đề đáng xem xét. Wikipedia tiếng Việt cần nguồn tiếng Việt đủ mạnh. Nếu đóng góp của nữ trí thức, nghệ nhân, nhà giáo, kỹ sư hay người hoạt động cộng đồng không được báo chí và cơ quan chuyên môn ghi chép có hệ thống, người biên tập sẽ khó tạo một tiểu sử đáp ứng tiêu chí kiểm chứng.

Báo chí có thể cải thiện nguồn tư liệu bằng cách xác định rõ vai trò cá nhân trong công trình tập thể; ghi đầy đủ tên, đơn vị, sản phẩm chuyên môn, thời gian và phạm vi đóng góp; tránh chỉ mô tả phụ nữ qua ngoại hình, quan hệ gia đình hoặc danh hiệu. Các trường, viện và tổ chức nghề nghiệp nên duy trì hồ sơ công khai ổn định, danh mục công trình và ảnh có thông tin quyền sử dụng. Tuy nhiên, hồ sơ do chính cơ quan của nhân vật công bố chưa thể thay thế hoàn toàn nguồn báo chí, sách hoặc nghiên cứu độc lập.

Đây cũng là một phần của việc nhìn nhận đúng vai trò của nữ trí thức trong khoa học và công nghệ: đóng góp phải được ghi nhận bằng dữ kiện có thể tra cứu, không dừng ở lời tôn vinh chung chung.

Tình nguyện viên tham gia sự kiện biên tập nội dung về phụ nữ vùng Lorraine tại Bảo tàng Mỹ thuật Nancy, Pháp, tháng 3/2022. Ảnh: Sophiekatmusée/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Thêm tiểu sử nhưng không hạ chuẩn kiểm chứng

Women in Red được thành lập năm 2015 với sự tham gia của tình nguyện viên thuộc mọi giới. Dự án xây dựng danh sách những phụ nữ đáng chú ý chưa có bài, tổ chức các đợt biên tập và hỗ trợ người mới chuyển những liên kết màu đỏ thành bài viết có nguồn. Tỷ lệ tiểu sử phụ nữ trên Wikipedia tiếng Anh tăng từ 15,53% năm 2014 lên 20,4% vào cuối tháng 8/2026 cho thấy cách làm này tạo được thay đổi, dù chưa nhanh.

Một mô hình tương tự tại Việt Nam chỉ có ý nghĩa khi đi cùng đào tạo về nguồn đáng tin cậy, xung đột lợi ích, bản quyền ảnh và quy định nghiêm ngặt đối với tiểu sử người đang sống. Việc lập trang hàng loạt từ hồ sơ cơ quan hoặc bài giới thiệu mang tính quảng bá có thể làm tăng số lượng trong ngắn hạn nhưng khiến các bài dễ bị đề nghị xóa.

Sự vắng mặt trên Wikipedia không chứng minh một phụ nữ chưa có đóng góp. Ngược lại, có trang Wikipedia cũng chưa phải bằng chứng rằng khoảng cách giới đã được giải quyết. Câu hỏi cần đặt ra là đóng góp của ai đã được xã hội ghi chép đầy đủ, ai có điều kiện tham gia biên tập và liệu mọi nhân vật có đang được đánh giá bằng cùng một ngưỡng bằng chứng hay không.

Bình đẳng trong kho tri thức mở không phải tạo sự nổi bật nhân tạo cho phụ nữ. Đó là bảo đảm đóng góp thực sự của họ không biến mất chỉ vì tư liệu chưa từng được thu thập, người viết chưa nhìn thấy hoặc tiêu chí “đáng được ghi nhớ” được áp dụng khắt khe hơn.