Giáo sư Lê Thi, người phụ nữ kéo cờ Ngày độc lập 2/9/1945. Nhà khoa học mở đường cho nghiên cứu giới ở Việt Nam. Ảnh tư liệu

Nhắc đến GS. Lê Thi, nhiều người nhớ tới hình ảnh nữ sinh Hà Nội cùng nữ chiến sĩ Đàm Thị Loan thực hiện nghi thức kéo cờ đỏ sao vàng tại Quảng trường Ba Đình trong ngày lịch sử 2/9/1945. Tuy nhiên, bên cạnh dấu ấn đặc biệt ấy, bà còn để lại một sự nghiệp khoa học đồ sộ với những đóng góp mang tính khai mở đối với lĩnh vực nghiên cứu về phụ nữ, gia đình và bình đẳng giới ở Việt Nam.

Vừa qua, tại Hà Nội, Viện Triết học - Viện Nghiên cứu con người, gia đình và giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) phối hợp với gia đình tổ chức lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh cố GS. Lê Thi (3/6/1926 - 28/8/2020). Dịp này, cuốn hồi ký Mẹ tôi - Người phụ nữ kéo cờ Tổ quốc do TS. Lê Minh Quốc biên soạn cũng được ra mắt.

Sinh ra với tên thật là Dương Thị Thoa, con gái của nhà giáo Dương Quảng Hàm, Hiệu trưởng Trường Trung học Chu Văn An, bà sớm tham gia hoạt động cách mạng. Sau nhiều năm làm công tác vận động phụ nữ, tháng 12/1961, bà chuyển về Ban Triết học thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước, tiền thân của Viện Triết học ngày nay.

Tại đây, GS. Lê Thi phụ trách nghiên cứu các vấn đề về chủ nghĩa duy vật lịch sử. Trong 27 năm công tác (1961-1988), bà lần lượt đảm nhiệm các cương vị Phó Viện trưởng, Quyền Viện trưởng, Viện trưởng Viện Triết học và Tổng Biên tập Tạp chí Triết học.

Nhìn lại chặng đường nghiên cứu của mình, bà từng chia sẻ rằng nghiên cứu triết học vốn nhiều khó khăn, trong khi nghiên cứu về chủ nghĩa duy vật lịch sử lại đòi hỏi yêu cầu chuyên môn phức tạp hơn. Dù đồng thời đảm nhiệm nhiều công việc quản lý, bà vẫn nỗ lực duy trì hoạt động nghiên cứu, hoàn thành nhiều công trình khoa học và báo cáo phục vụ thực tiễn.

Theo PGS.TS Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học, năm 1992, bà được phong học hàm giáo sư, trở thành nữ giáo sư triết học đầu tiên của Việt Nam. Tuy nhiên, dấu ấn đặc biệt nhất trong sự nghiệp của GS. Lê Thi không chỉ nằm ở lĩnh vực triết học mà còn ở vai trò tiên phong xây dựng ngành nghiên cứu về phụ nữ và gia đình.

Giáo sư Lê Thi, người phụ nữ kéo cờ Ngày độc lập 2/9/1945, qua đời ngày 28/8/2020. Ảnh tư liệu

Những năm 1980, khi các vấn đề về giới vẫn chưa được nhìn nhận như một lĩnh vực nghiên cứu độc lập, GS. Lê Thi đã sớm nhận thấy nhu cầu cấp thiết phải tiếp cận các vấn đề của phụ nữ trên cơ sở khoa học. Với kinh nghiệm nhiều năm làm công tác phụ vận và tham gia Ban Chấp hành Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam trong hai nhiệm kỳ từ năm 1974 đến năm 1987, bà cho rằng việc nghiên cứu bài bản sẽ tạo nền tảng vững chắc cho công tác vận động và phát triển phụ nữ.

Từ suy nghĩ đó, bà cùng các đồng nghiệp triển khai những nghiên cứu đầu tiên về lao động, việc làm và đời sống phụ nữ. Ý tưởng thành lập một cơ quan nghiên cứu chuyên sâu về phụ nữ nhận được sự ủng hộ của nguyên Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Nguyễn Thị Định cùng lãnh đạo Ủy ban Khoa học xã hội thời bấy giờ.

Dù phải đối mặt với không ít hoài nghi, thậm chí phản đối vì đây là mô hình hoàn toàn mới ở Việt Nam, tháng 3/1987, Trung tâm Nghiên cứu Khoa học về Phụ nữ chính thức được thành lập. Đây là tiền thân của Viện Nghiên cứu con người, gia đình và giới ngày nay.

Trong 10 năm lãnh đạo trung tâm, GS. Lê Thi đặc biệt chú trọng xây dựng đội ngũ nghiên cứu liên ngành, kết hợp kiến thức xã hội học, tâm lý học, kinh tế học, luật học với lý luận giới. Cách tiếp cận này đã đặt nền móng cho sự phát triển của lĩnh vực nghiên cứu giới ở Việt Nam trong những thập niên tiếp theo.

Một trong những công trình bà tâm huyết nhất là đề tài cấp Nhà nước KX07-09 "Vai trò gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam" giai đoạn 1993-1995. Công trình được xuất bản năm 1997 và sau đó được dịch sang tiếng Anh, trở thành tài liệu tham khảo có giá trị trong nghiên cứu về gia đình Việt Nam.

Các nhà khoa học đánh giá rằng những nghiên cứu của GS. Lê Thi không chỉ đóng góp cho lý luận khoa học xã hội mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn cho việc hoạch định chính sách về gia đình, phụ nữ và bình đẳng giới.

Khi GS. Lê Thi qua đời năm 2020, trong điếu văn tưởng niệm, TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, khẳng định các công trình của bà đã góp phần xây dựng những luận cứ khoa học quan trọng phục vụ việc ban hành chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong lĩnh vực gia đình, phụ nữ; đồng thời phổ biến nhiều kiến thức thiết thực giúp cán bộ cơ sở và phụ nữ vận dụng vào đời sống.

Từ một nữ sinh tham gia sự kiện lịch sử của dân tộc đến nữ giáo sư triết học đầu tiên của Việt Nam và người khai mở ngành nghiên cứu về phụ nữ, gia đình và bình đẳng giới, GS. Lê Thi đã để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống khoa học xã hội nước nhà. Những nền tảng học thuật bà xây dựng tiếp tục được kế thừa và phát triển, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của phụ nữ và giá trị của gia đình trong quá trình phát triển đất nước.