Người dùng smartphone tại TP.HCM. Sự thuận tiện của màn hình lớn còn phụ thuộc vào kích thước bàn tay và cách cầm thiết bị. Ảnh: Tony Lam Hoang/Unsplash.

Một chiếc điện thoại 6,7 inch có thể đem lại màn hình rộng, pin lớn và không gian hiển thị thoải mái. Nhưng “thoải mái” không phải thuộc tính cố định của thiết bị. Nó còn phụ thuộc vào bàn tay đang cầm máy, ngón cái phải vươn tới đâu và người dùng có đang đứng trên xe buýt, xách túi, bế con hay chỉ còn một tay rảnh hay không.

Nghiên cứu công bố năm 2025 trên Industrial Engineering & Management Systems cho 30 người thực hiện các tác vụ như nhắn tin, đặt đồ ăn và tìm kiếm từ trên ba cỡ iPhone, bằng một tay hoặc hai tay. Trong các tổ hợp được thử, điện thoại cỡ thường dùng bằng hai tay đạt mức khả dụng cao nhất; điện thoại cỡ lớn dùng bằng một tay thấp nhất. Nhóm tác giả cũng chỉ rõ giới hạn: mẫu gồm 30 người, tất cả thuận tay phải, chỉ thử ba kích cỡ iPhone nên không thể đại diện cho mọi người dùng hay mọi thương hiệu.

Điểm đáng bàn dưới góc giới nằm ở chỗ cơ thể người dùng không đồng nhất. Nghiên cứu năm 2026 về tư thế cầm điện thoại sử dụng ảnh nhiệt với 20 người ghi nhận những khác biệt kiểu cầm giữa nhóm nam và nữ trong thí nghiệm, nhưng chính nhóm nghiên cứu cho rằng khác biệt này bắt nguồn từ kích thước bàn tay: bàn tay lớn có xu hướng bao phủ thiết bị rộng hơn, còn bàn tay nhỏ tập trung tiếp xúc ở đầu ngón hoặc ôm máy theo cách khác. Như vậy, “nam” hay “nữ” không phải nút bấm quyết định trải nghiệm; kích thước bàn tay là cơ chế gần hơn cần được đo trực tiếp.

Không phải cứ là phụ nữ thì cần điện thoại nhỏ

Đây là chỗ rất dễ đi từ một quan sát có cơ sở sang một khuôn mẫu mới. Nếu kết luận “phụ nữ có tay nhỏ nên cần dùng máy nhỏ”, ta lại thay một mặc định bằng một mặc định khác. Kích thước bàn tay của nữ và nam có vùng chồng lấn; có phụ nữ tay lớn và nam giới tay nhỏ. Tuổi, chiều cao cơ thể, đặc điểm dân số và thói quen sử dụng còn làm bức tranh đa dạng hơn.

Một nghiên cứu trên Ergonomics với 104 người, gồm 57 nam và 47 nữ, yêu cầu người tham gia dùng một tay bấm các biểu tượng ở nhiều kích thước và vị trí khác nhau. Thời gian di chuyển ngón cái tăng khi biểu tượng nhỏ hơn và khi phải vươn xa hơn theo chiều dọc; nhóm nam trong mẫu thao tác nhanh hơn nhóm nữ. Kết quả cho thấy giới và đặc điểm bàn tay có thể cần được xem xét trong thiết kế giao diện một tay, nhưng không chứng minh phụ nữ “kém thao tác công nghệ”, càng không cho phép quy toàn bộ khác biệt cho giới tính.

Thậm chí, bằng chứng về đau hoặc tổn thương cũng không đi theo một đường thẳng “máy càng lớn càng đau”. Nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên 89 sinh viên không tìm thấy tương quan có ý nghĩa giữa kích thước điện thoại và việc báo cáo đau bàn tay. Năm 2026, nghiên cứu với 435 sinh viên và nhân viên cũng không thấy kích thước điện thoại tự nó liên quan đáng kể với triệu chứng chi trên, trong khi chiều dài bàn tay và cách sử dụng điện thoại có liên quan tới chức năng chi trên. Bởi vậy, vấn đề có căn cứ hơn ở đây là sự vừa vặn và khả năng thao tác, không phải gán cho smartphone màn hình lớn một nguy cơ y khoa chưa được chứng minh.

Cách bàn tay bao phủ thân máy thay đổi theo kích thước tay, kiểu cầm và hình dáng thiết bị. Ảnh: Taan Huyn/Unsplash.

“Người dùng trung bình” có thể là một giả định quá tiện

Nhiều sản phẩm được tối ưu quanh một tập hợp kích thước, tư thế và kịch bản sử dụng được coi là phổ biến. Vấn đề xuất hiện khi “phổ biến” được hiểu thành “đại diện cho tất cả”. Nếu nhóm kiểm thử thiếu người có bàn tay nhỏ, người thuận tay trái, người lớn tuổi hoặc người có hạn chế vận động, một giao diện vẫn có thể vượt qua kiểm thử kỹ thuật nhưng tạo thêm những thao tác khó cho một phần người dùng.

Đây là câu hỏi quen thuộc của thiết kế công nghệ có tính đến giới: công nghệ không tự có định kiến, nhưng lựa chọn người nào được đưa vào thử nghiệm và đặc điểm nào được coi là “mặc định” đều do con người quyết định.

Ở Việt Nam, câu hỏi này có tính thực tế cao vì smartphone đã trở thành thiết bị phổ biến trong đời sống. Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết đến tháng 4/2025 có khoảng 106,4 triệu thuê bao sử dụng smartphone.

Một nghiên cứu công bố tháng 8/2026 về thiết kế chuột máy tính dựa trên số đo của 610 sinh viên Việt Nam còn đề xuất năm nhóm kích thước khác nhau để tăng mức độ phù hợp; chiều dài bàn tay trung bình của mẫu là 186 mm. Đây không phải nghiên cứu smartphone và cũng không đại diện toàn bộ dân số Việt Nam, nhưng nó đưa ra một gợi ý quan trọng: thiết bị công nghệ dành cho người Việt cần dữ liệu nhân trắc của chính người Việt, thay vì mặc nhiên coi một kích thước thiết kế từ dân số khác là “cỡ trung bình” phù hợp cho tất cả.

Câu chuyện tiếp cận khoa học công nghệ và chuyển đổi số vì thế không nên dừng ở việc ai có điện thoại hoặc ai biết sử dụng ứng dụng. Một người đã sở hữu smartphone vẫn có thể gặp những bất tiện nhỏ lặp lại hằng ngày nếu nút quan trọng nằm ngoài tầm ngón cái, thao tác xác nhận đặt ở góc khó với tới hoặc ứng dụng thường buộc phải đổi sang hai tay.

Thiết kế tốt không cần chia điện thoại thành bản nam và bản nữ

Giải pháp không phải tạo một dòng “điện thoại cho phụ nữ” với kích thước, màu sắc được định trước. Cách đó rất dễ đưa định kiến giới trở lại bằng một hình thức khác. Hướng hợp lý hơn là kiểm thử sản phẩm trên dải kích thước bàn tay đủ rộng và cho người dùng nhiều cách thao tác.

Apple hiện có tính năng Tầm với, cho phép kéo nửa trên màn hình iPhone xuống để ngón cái dễ tiếp cận hơn khi dùng một tay. Android cũng cung cấp Chế độ một tay nhằm đưa phần trên màn hình xuống vùng dễ thao tác. Việc cả hai hệ điều hành đều phát triển giải pháp này cho thấy tầm với trên màn hình lớn là một vấn đề sử dụng thực tế, chứ không chỉ là câu chuyện sở thích.

Nhưng hệ điều hành chỉ giải quyết được một phần. Ứng dụng ngân hàng, thương mại điện tử, dịch vụ công hay mạng xã hội vẫn cần bố trí nút chính, vùng chạm và luồng thao tác sao cho không buộc người dùng liên tục thay đổi tư thế cầm máy. Khi kiểm thử, thay vì chỉ ghi người tham gia là “nam” hay “nữ”, nhóm phát triển có thể đo thêm chiều dài bàn tay, độ mở ngón cái, tay thuận và khả năng thao tác một tay. Dữ liệu giới vẫn cần để phát hiện một nhóm có đang gặp bất lợi nhiều hơn hay không, nhưng giới không nên trở thành đại diện thô cho kích thước cơ thể.

Đó cũng là nguyên tắc từng xuất hiện ở những sản phẩm tưởng rất xa công nghệ: thiết kế sản phẩm theo giới không nên bắt đầu bằng màu hồng cho nữ và độ bền cho nam, mà bằng nhu cầu thực tế của từng người sử dụng.

Khi sử dụng điện thoại bằng một tay, tầm với của ngón cái trở thành một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm. Ảnh: Vivek Solanki/Pexels.

Ở phía người tiêu dùng, một thay đổi nhỏ cũng đáng cân nhắc: trước khi mua máy, hãy thử cầm và thực hiện vài thao tác mình thường dùng thay vì chỉ so màn hình, camera và dung lượng pin. Với người hay di chuyển hoặc thường có một tay bận, khả năng chạm tới góc trên, gõ bàn phím và giữ chắc thiết bị có thể đáng giá không kém vài phần mười inch màn hình.

Bình đẳng giới trong công nghệ đôi khi không nằm ở một tuyên bố lớn. Nó nằm ở việc người thiết kế có nhận ra cơ thể người dùng khác nhau hay không và những người không giống hình dung về một “người dùng trung bình” có được tham gia kiểm thử hay không. Mục tiêu không phải làm sản phẩm ưu tiên nữ hơn nam, mà là giảm số người phải tự thích nghi với một thiết kế vốn chưa từng tính đủ đến họ.

Đừng đọc dữ liệu thành ba kết luận quá mức

 Một: Chưa có căn cứ để nói mọi phụ nữ đều khó dùng điện thoại màn hình lớn. Kích thước bàn tay giữa nữ và nam có sự đa dạng và chồng lấn.

  Hai: Điện thoại lớn dùng một tay có thể giảm khả năng thao tác trong một số thử nghiệm, nhưng chưa thể suy thành “điện thoại lớn gây đau tay”.

  Ba: Giải pháp không phải chia điện thoại thành sản phẩm “cho nam” và “cho nữ”, mà là kiểm thử với nhiều kích thước bàn tay, tầm với, tay thuận và khả năng vận động khác nhau.