Khả năng mở một chiếc lọ phụ thuộc cả lực cần thiết của bao bì và khả năng thao tác của người sử dụng. Ảnh: Felipe Queiroz/Pexels.

Mở một lọ mứt, chai nước hay hộp thực phẩm thường được xem là thao tác quá nhỏ để trở thành câu chuyện bình đẳng giới. Nếu nắp quá chặt, phản ứng quen thuộc là cố thêm lực, dùng khăn lót hoặc nhờ người khác. Nhưng dưới góc nhìn công thái học, câu hỏi hợp lý hơn là: lực cần để mở sản phẩm có phù hợp với dải khả năng của những người thực sự sử dụng nó hay không?

Một nghiên cứu trên Applied Ergonomics năm 2021 đo lực xoắn cổ tay của 758 người tại Iran, gồm 384 nam và 374 nữ, từ 5 đến 74 tuổi, rồi so với lực cần để mở các lọ hút chân không có nắp 65 mm và 85 mm. Lực tối thiểu để mở hai loại lọ lần lượt là 4,1 Nm và 6,6 Nm, một số mẫu cần tới 10,2 Nm. Tỷ lệ người có lực xoắn tối đa thấp hơn yêu cầu mở lọ dao động 25–100% tùy nhóm và loại nắp, nổi bật ở nữ giới và trẻ 5–9 tuổi. Nhóm tác giả đề xuất mức 1,8 Nm nếu muốn bao phủ toàn bộ dân số trong mẫu.

Không thể lấy những tỷ lệ này để khẳng định phụ nữ Việt Nam gặp đúng mức khó khăn tương tự. Mẫu được thực hiện tại Iran, với sản phẩm và đặc điểm dân số cụ thể. Giá trị đáng chú ý hơn của nghiên cứu là phát hiện một khoảng cách có thể rất lớn giữa lực mà bao bì đòi hỏi và lực mà một phần người sử dụng tạo ra.

Khó mở không đồng nghĩa “phụ nữ yếu”

Một nghiên cứu năm 2011 về cách người tiêu dùng cầm và xoay nắp cho thấy phụ nữ trong mẫu thường chọn kiểu cầm giúp tối đa hóa khả năng mở và có ít lựa chọn kiểu cầm hơn nam giới. Nhưng giới tính không phải nhãn năng lực của từng cá nhân. Lực tay và cách thao tác còn thay đổi theo tuổi, kích thước bàn tay, khả năng vận động và nhiều đặc điểm cá nhân khác.

Vấn đề vì thế không phải tạo ra “lọ dành cho phụ nữ”. Nếu chỉ thay màu sắc hoặc thu nhỏ bao bì rồi gọi đó là thiết kế theo giới, nhà sản xuất có thể bỏ qua những dữ liệu quan trọng hơn: người dùng có cầm chắc không, phải xoắn bao nhiêu và có bao nhiêu người không thể tự mở sản phẩm.

Phụ Nữ Mới từng phân tích rằng người sử dụng tham gia từ khâu thiết kế có thể giúp sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu thực tế. Với bao bì tiêu dùng, một nhóm thử nghiệm đa dạng cũng có thể phát hiện những trở ngại mà nhóm thiết kế trẻ, khỏe hoặc có bàn tay lớn không nhận ra.

Cô gái làm việc tại một quán cà phê ở TP. HCM. Thiết kế bao bì nên được thử với người dùng có đặc điểm cơ thể và cách thao tác khác nhau. Ảnh minh hoạ: Thanh Long Bùi/Pexels.

Tuổi tác khiến câu chuyện này gần Việt Nam hơn

Nghiên cứu năm 2002 với 750 người cho thấy nếu lực mở lọ được hạ xuống 2 Nm, 97,6% người từ 50 đến 94 tuổi và toàn bộ nhóm 20–30 tuổi trong mẫu có thể mở được. Một nghiên cứu khác ghi nhận người lớn tuổi sử dụng khoảng 40% lực nắm tối đa khi mở lọ, so với 27% ở người trẻ, đồng thời thực hiện động tác chậm hơn.

Ở Việt Nam, Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 ghi nhận 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng 2,8 triệu so với năm 2019; đến năm 2030 con số được dự báo xấp xỉ 18 triệu. Tuổi thọ bình quân năm 2024 là 74,7 tuổi, trong đó nam 72,3 tuổi và nữ 77,3 tuổi.

Các số liệu này không chứng minh phụ nữ cao tuổi luôn khó mở bao bì hơn. Nhưng chúng cho thấy vì sao khả năng thao tác của người cao tuổi, trong đó có phụ nữ có tuổi thọ trung bình cao hơn nam giới, không nên bị xem là nhu cầu bên lề. Khi ngày càng nhiều hàng hóa được đóng gói sẵn, khả năng tự mở sản phẩm còn liên quan tới tính độc lập trong sinh hoạt.

Một nghiên cứu tại Australia trên 40 người khỏe mạnh trên 65 tuổi cho thấy 10% không mở được chai nước và 39% không mở được phần phô mai đóng gói được thử. Mẫu nhỏ và không thể suy rộng sang Việt Nam, nhưng kết quả nhắc rằng “dễ mở” đôi khi liên quan tới khả năng tiếp cận thực phẩm, chứ không chỉ sự tiện lợi.

Đo trước khi đoán người dùng cần gì

ISO 17480:2015 về thiết kế bao bì dễ tiếp cận tập trung vào khả năng mở, gồm vị trí mở, phương thức mở và đánh giá bằng thiết bị lẫn người dùng. ISO 22015:2019 mở rộng sang các thao tác cầm, nâng, nắm, xoắn, xé với người dùng có khả năng thể chất đa dạng, trong đó có người cao tuổi và người khuyết tật.

Đây là các tiêu chuẩn quốc tế, không nên viết thành quy định bắt buộc đối với mọi bao bì tại Việt Nam. Nhưng cách tiếp cận đáng tham khảo: lực mở có thể được đo, còn khả năng sử dụng phải được kiểm tra với người thật.

Doanh nghiệp tại Việt Nam có thể thử mẫu với cả nữ và nam ở nhiều nhóm tuổi, kích thước bàn tay và khả năng vận động; ghi nhận người dùng có mở được không, mất bao lâu, phải thử mấy lần hay có cần dụng cụ hỗ trợ. Đường kính nắp, bề mặt bám, hình dạng vùng cầm và cơ chế mở đều là những biến số có thể kiểm nghiệm thay vì dựa vào cảm giác của nhóm thiết kế.

Cách làm ấy cũng tránh một lỗi quen thuộc: không biến giới thành khuôn mẫu sản phẩm. Phụ Nữ Mới từng đặt câu hỏi tương tự với ba lô trẻ em: biết một người dùng là nữ hay nam chưa đủ để suy ra kích thước cơ thể, cách sử dụng hoặc sở thích của họ. Giới tính nên là một biến giúp phát hiện nhóm đang gặp bất lợi, không phải chiếc khuôn quyết định sản phẩm phải trông thế nào.

Dân số già hóa khiến thiết kế những sản phẩm dễ thao tác trở thành nhu cầu ngày càng đáng chú ý. Ảnh: Pew Nguyen/Pexels.

Dễ mở nhưng không được đánh đổi an toàn

Không phải bao bì nào càng dễ mở càng tốt. ISO 17480 nêu rõ với những sản phẩm chịu yêu cầu an toàn riêng, chẳng hạn chất độc hại, thuốc hoặc thiết bị y tế, các quy định chuyên biệt được ưu tiên. Vì vậy không thể lấy một ngưỡng lực mở của lọ thực phẩm rồi áp dụng máy móc cho bao bì thuốc hoặc sản phẩm cần ngăn trẻ em tiếp cận.

Bài toán đúng là cân bằng giữa bảo vệ sản phẩm và khả năng tiếp cận của người sử dụng hợp pháp. Một thiết kế tốt có thể cần vùng bám phù hợp, cơ chế mở rõ ràng hoặc hướng dẫn dễ nhận biết hơn thay vì đơn giản tăng lực siết.

Tư duy này cũng xuất hiện trong những hạ tầng rất khác. Phụ Nữ Mới từng phân tích một nhà vệ sinh công cộng có thể đáp ứng quy chuẩn xây dựng nhưng vẫn bất tiện nếu hành trình sử dụng không an toàn hoặc thuận tiện. Bao bì cũng vậy: đạt yêu cầu bảo quản chưa có nghĩa đã phục vụ tốt mọi người dùng.

Điểm quan trọng nhất của góc nhìn giới không phải chứng minh một chiếc nắp “phân biệt đối xử”. Câu hỏi nằm ở quy trình thiết kế: ai được đo, ai được mời thử, dữ liệu có tách theo giới và tuổi không, và nhóm không mở được sản phẩm có được coi là tín hiệu cần sửa thiết kế hay chỉ bị quy thành “người dùng yếu”.

Nếu thay câu hỏi “người dùng có đủ khỏe không?” bằng “sản phẩm đã phù hợp với đủ nhiều người chưa?”, một chiếc nắp lọ bình thường cũng trở thành ví dụ rõ về thiết kế bao trùm. Phụ nữ không cần một dòng bao bì riêng; họ cần được hiện diện đầy đủ trong dữ liệu và thử nghiệm, cùng với nam giới, người cao tuổi và những người có khả năng vận động khác nhau.

“Dễ mở” cũng không đồng nghĩa giảm lực bằng mọi giá. Thuốc, hóa chất nguy hiểm và những sản phẩm chịu quy định an toàn riêng phải ưu tiên các yêu cầu bảo vệ tương ứng.