Nhà vệ sinh công cộng cần đáp ứng nhu cầu sử dụng an toàn và thuận tiện của phụ nữ, nam giới và người khuyết tật. Ảnh minh họa: Jan van der Wolf/Pexels.

Nhà vệ sinh công cộng thường được xem là một hạng mục nhỏ trong quy hoạch. Nhưng với người đang đi làm, bán hàng, đưa con ra ngoài, chăm sóc người lớn tuổi hay di chuyển bằng phương tiện công cộng, khả năng tìm được một nơi vệ sinh sạch sẽ và an toàn có thể quyết định họ ở lại không gian công cộng bao lâu.

Phụ nữ có những nhu cầu gắn với kinh nguyệt, thai kỳ, tuổi già và trách nhiệm chăm sóc. Vì vậy, một công trình có đủ tường, mái, nước và thiết bị chưa chắc đã thuận tiện cho mọi người như nhau.

Đạt chuẩn xây dựng chưa đồng nghĩa dễ sử dụng

QCVN 07-9:2023/BXD, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, quy định nhà vệ sinh công cộng có thể là công trình cố định hoặc di động, tối thiểu gồm phòng vệ sinh và khu vực rửa tay.

Đối với công trình cố định, quy chuẩn yêu cầu vật liệu bảo đảm độ bền, sàn và tường chống thấm, có bể tự hoại và bảo đảm khả năng tiếp cận của người khuyết tật. Nhà vệ sinh di động phải có nước liên tục, trang thiết bị vệ sinh, thông gió và chiếu sáng phù hợp. Công trình cũng phải được bảo trì, sửa chữa định kỳ để duy trì chức năng sử dụng.

Sửa đổi 1:2025 QCVN 07:2023/BXD, có hiệu lực từ ngày 23/1/2026, không thay đổi các yêu cầu trên đối với nhà vệ sinh công cộng. Như vậy, Việt Nam đã có nền tảng kỹ thuật bắt buộc, nhưng vẫn còn khoảng trống giữa tiêu chuẩn của công trình và trải nghiệm thực tế của người sử dụng.

Quy định hiện hành chưa đặt ra những chỉ số cụ thể về thời gian chờ của phụ nữ, khoảng cách tiếp cận, mức độ an toàn của lối đi, khả năng khóa kín, thùng đựng rác vệ sinh trong từng buồng, không gian cho người đi cùng trẻ nhỏ hay cơ chế phản ánh khi thiết bị hư hỏng.

Khoảng trống này hiện rõ khi một công trình vẫn tồn tại trên bản đồ nhưng thường xuyên khóa cửa, thiếu nước, hỏng chốt hoặc nằm ở vị trí khó tìm. Phụ Nữ Mới từng phản ánh hàng loạt nhà vệ sinh công cộng ở Hà Nội xuống cấp, trong đó có 113 công trình dạng vỏ thép được xây dựng chủ yếu từ năm 2003 đến năm 2010.

Một nhà vệ sinh không mở cửa đúng giờ hoặc không thể sử dụng không chỉ là tài sản xuống cấp. Đó là một dịch vụ công không hoàn thành chức năng.

Nhà vệ sinh công cộng cần tính đến khả năng tiếp cận và nhu cầu của người đi cùng trẻ nhỏ. Ảnh minh họa

Thuận tiện cho phụ nữ không phải là ưu tiên đặc biệt

Hướng dẫn về nhà vệ sinh công cộng thân thiện với phụ nữ do WaterAid, UNICEF và Tổ chức Nước sạch và Vệ sinh cho người nghèo đô thị xây dựng chỉ ra sáu nhóm yêu cầu: an toàn và riêng tư; hỗ trợ vệ sinh kinh nguyệt; khả năng tiếp cận; chi phí và thời gian phục vụ phù hợp; quản lý, bảo trì tốt; đáp ứng nhu cầu của người chăm sóc.

Những yêu cầu này xuất phát từ khác biệt trong cách sử dụng. Phụ nữ cần không gian kín cho mọi lần đi vệ sinh, có thể cần thêm nước sạch và thùng rác có nắp khi trong kỳ kinh nguyệt. Phụ nữ mang thai, người lớn tuổi hoặc người khuyết tật cần tay vịn, lối đi dễ tiếp cận và khoảng không đủ rộng.

Phụ nữ cũng thường đi cùng trẻ nhỏ hoặc hỗ trợ người thân lớn tuổi. Một buồng quá chật, không có chỗ đặt đồ, móc treo hoặc bàn thay tã khiến nhu cầu chăm sóc trở nên khó khăn. Tuy nhiên, bàn thay tã không nên chỉ đặt trong khu vực dành cho nữ, bởi cách bố trí đó tiếp tục mặc định chăm sóc trẻ là việc của phụ nữ. Thiết bị này có thể đặt tại phòng vệ sinh gia đình hoặc khu vực dùng chung để cả cha và mẹ đều sử dụng được.

An toàn cũng không bắt đầu ở cánh cửa buồng vệ sinh. Một công trình nằm khuất, lối vào tối, thiếu biển chỉ dẫn hoặc tách biệt khỏi dòng người qua lại có thể khiến phụ nữ không muốn sử dụng, dù bên trong sạch sẽ.

Vì thế, việc lắng nghe tiếng nói phụ nữ trong quy hoạch đô thị cần được thực hiện từ lúc chọn vị trí, thiết kế công trình đến khi đánh giá chất lượng vận hành, thay vì chỉ lấy ý kiến sau khi công trình đã xây xong.

Với phụ nữ lớn tuổi, khoảng cách, lối tiếp cận và độ an toàn của nhà vệ sinh công cộng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng di chuyển. Ảnh minh họa: Dmax Tran/Pexels.

Quản lý như một dịch vụ thiết yếu của đô thị

Giải pháp không chỉ là xây thêm. Trước khi đầu tư, địa phương cần lập bản đồ nhu cầu tại chợ, công viên, bến xe, ga tàu, khu du lịch, tuyến phố đi bộ và nơi tập trung lao động ngoài trời. Việc khảo sát phải diễn ra ở nhiều khung giờ và có sự tham gia của phụ nữ, người cao tuổi, người khuyết tật, người chăm sóc trẻ nhỏ, tiểu thương và nhân viên vệ sinh.

Số lượng buồng vệ sinh cũng không nên được phân bổ máy móc theo diện tích bằng nhau. Kết quả cần đo bằng khả năng phục vụ thực tế, gồm thời gian chờ, tỷ lệ thiết bị hoạt động, mức độ sạch sẽ và cảm nhận an toàn của từng nhóm người dùng.

Thiết kế cần bảo đảm lối vào dễ thấy, có biển chỉ dẫn, đủ ánh sáng, khóa cửa hoạt động tốt và hạn chế các góc khuất. Bên trong cần có nước, xà phòng, thùng rác có nắp, móc treo, bề mặt dễ vệ sinh và phương án tiếp cận dành cho người khuyết tật. Tại nơi đông người, có thể bố trí phòng gia đình, bàn thay tã và nhân viên trực trong khung giờ cao điểm.

Khâu vận hành phải được tính ngay từ khi phê duyệt dự án. Mỗi công trình cần có đơn vị chịu trách nhiệm, lịch làm sạch, thời gian mở cửa và kênh tiếp nhận phản ánh. Thông tin về vị trí, giờ hoạt động và tình trạng sử dụng có thể được công bố trên bản đồ số để người dân không phải tìm kiếm trong tình thế cấp bách.

Hợp đồng vận hành nên gắn kinh phí với kết quả: công trình mở cửa đúng giờ, thiết bị hoạt động, nước và xà phòng được bổ sung, phản ánh được xử lý trong thời hạn cụ thể. Cách làm này hiệu quả hơn việc chỉ nghiệm thu công trình khi xây xong rồi để chất lượng giảm dần.

Nhà vệ sinh công cộng không phải “công trình phụ”. Đó là một phần của quyền tiếp cận thành phố. Trong mỗi dự án xây mới hoặc cải tạo, địa phương cần bổ sung đánh giá tác động giới và kiểm tra hành trình thực tế từ lúc người phụ nữ tìm đường, bước vào, sử dụng cho đến khi rời khỏi công trình. Chỉ khi toàn bộ hành trình ấy thuận tiện, riêng tư và an toàn, hạ tầng công cộng mới thực sự phục vụ bình đẳng.